De Amerikaanse overheid sleepte op 4 januari 2016 samen met milieudienst EPA (Environmental Protection Agency) Volkswagen voor de rechter. De autofabrikant sjoemelde jarenlang met speciale software die auto’s tijdens de test milieuvriendelijker lieten lijken dan ze in de praktijk waren. Hoe is het een jaar later met de aanklacht, en het dieselschandaal?

Door Amerikaanse onderzoekers wordt in september 2015 bekend dat auto’s van het concern Volkswagen ingebouwde software aan boord hebben, waardoor ze tijdens de test een stuk milieuvriendelijker leken dan in de praktijk. In de praktijk bleek de motor tien tot veertig keer meer giftige stoffen uit te stoten dan wat volgens de Europese standaard is toegelaten. The Guardian rekende uit dat hierdoor in de Verenigde staten 237.161 tot 948.691 extra ton stikstofoxiden (NOx) is vrijgekomen. 

Onder het concern Volkswagen vallen naast het merk met de gelijknamige naam onder andere Audi, Seat en Skoda. Wereldwijd gaat het om 11 miljoen dieselvoertuigen, waarvan 176.000 in Nederland. 

"Het dieselschandaal is eigenlijk een situatie die ingegeven is door de markt in zijn algemeenheid", vertelt autojournalist Frank Jacobs van Autoweek. "Het is nu eenmaal zo dat je als merk heel erg afhankelijk bent van je commerciële succes, en in hoeverre je scoort in de emissienorm en de emissiemetingen. Je kunt niet overleven zonder daar creatief mee om te gaan. De scheidslijn tussen wat nog getolereerd is en wat niet is heel dun en vaag. Zij zijn net over die lijn heen gegaan. Dat valt niet goed te praten, maar het is zeker niet uit te sluiten dat andere merken het ook gedaan hebben."

Ontdekking

Door een onderzoeksteam van de West Virginia University werd in september 2015 voor het eerst bewijs geleverd voor het sjoemelen met emissietesten. In een interview vertelt ingenieur Daniel Carder dat hij en zijn onderzoeksteam in eerste instantie twijfelden aan de resultaten van hun eigen onderzoek. "We zagen enorme discrepanties. Er was één auto die een 15 tot 35 keer hogere uitstoot van vervuilende stoffen had en een ander met 10 tot 20 keer hogere waarden." Het team werd door International Council for Clean Transportation aangesteld om uitstoot door dieselauto’s te onderzoeken. De organisatie had juist verwacht dat in de Verenigde Staten verkochte dieselauto’s minder schadelijke stoffen zouden uitstoten dan elders, omdat er strengere regels gelden. 

Vlak nadat het schandaal aan het licht kwam, nam Volkswagen-topman Martin Winterkorn zijn verantwoordelijkheid en stapte op. "Ik ben verbijsterd dat wangedrag op zo'n grote schaal mogelijk was bij de Volkswagen Group." Winterkorn, die inmiddels van zijn pensioen geniet, moet zich nog wel met Volkswagen verantwoorden voor de rechter in de Verenigde Staten.

Boetes

In de VS kreeg het bedrijf veel claims van investeerders, die op de beurs verlies leden na het schandaal. Volkswagen wilde dat de zaak in Duitsland zou worden behandeld, maar de rechter besliste donderdag dat de klachten over de autofabrikant vooral betrekking hebben op Amerikaanse wetgeving. Een domper voor Volkswagen, want de boetes zijn in Amerika over het algemeen hoger.

Volkswagen bereikte al een overeenstemming over een schikking met de Amerikaanse autoriteiten, voor bijna 20 miljard dollar. De boetes en schadevergoedingen gaan naar gedupeerde automobilisten en dealers. In Europa gaat Volkswagen geen schadevergoedingen betalen. EU-commissaris Elzbieta Bienkowska vindt dat de autofabrikant meer respect en belangstelling mag hebben voor de Europese consument. Zij vindt dat Volkswagen 'geen centimeter goodwill toont’. 

Veel geld

Volkswagen-topman Herbert Diess vindt de uitspraak van Bienkowska onterecht. "We betalen de Amerikaanse klanten en autoriteiten veel geld", aldus Diess in een interview met Autoweek. 

"Maar wat men in Europa heel moeilijk begrijpt, is dat er in de VS heel andere emissie-eisen gelden. In Amerika hebben we zeer verwerpelijk gehandeld. Maar onze dieselauto’s in Europa presteerden zelfs voor de software-aanpassing al net zo goed of zelfs beter dan alle andere diesels. Bij officiële metingen zitten onze producten steevast in de top tien van schoonste auto’s. Natuurlijk, we hebben ook in Europa fouten gemaakt en die moeten we toegeven. Maar de gevolgen daarvan voor de klanten en voor het milieu zijn niet te vergelijken met die in de VS. Het is niet eerlijk om die vergelijking te trekken."

Als gedupeerde organisatie naar de rechter gaan zoals in de Verenigde Staten is in Europa lastiger, laat een woordvoerder van de ANWB weten. "In Amerika is dat veel makkelijker, en is de omvang van het schandaal groter. In Europa zijn de regels ook soepeler." De belangenorganisatie deed mee aan een Europese goedkeuringstest, waarbij aanpassingen aan motoren met sjoemelsoftware werden getest. Na de steekproef bleek dat er nauwelijks verschil is. 

Reputatie

"Wat Volkswagen goed heeft gedaan, is dat ze het boetekleed aangetrokken hebben in plaats van zich in allerlei hoeken te wurmen en allerlei uitvluchten te zoeken", vindt Frank Jacobs. "Ze hebben mensen aangepakt, mensen die aantoonbaar schuldig waren hebben ze aan de kant geschoven. Ze gaan een stuk meer lean and mean naar de toekomst toe."

Gek genoeg merkt Volkswagen weinig van het schandaal als het gaat om verkoopcijfers. Sterker nog: in Nederland was het het meestverkochte automerk in zowel 2015 als in 2016. "Volkswagen is een beresterk merk", verklaart Jacobs. "In bepaalde segmenten zijn ze  altijd voorloper geweest. De Golf kwam in 1974, dat was toen een hele bijzonder auto. Er is bijna geen volumemerk te vinden wat niet een variant op de Golf gemaakt heeft, of nog steeds maakt. Ze zijn trendsettend, en maken al jarenlang goede auto’s voor een fatsoenlijke prijs. Ze zeggen: 'Een goede reputatie komt te voet en gaat te paard’, maar hun reputatie is blijkbaar zo degelijk dat die niet zomaar kapot te krijgen is."

Nooit gevreesd

Topman Herbert Diess heeft nooit gevreesd voor het voortbestaan van het merk. "Omdat we de problemen vanaf het begin aan intensief hebben aangepakt. We hebben eigenlijk voor elk probleem wel een oplossing gevonden. Natuurlijk zijn de boetes heel zwaar. De hoogste boetes in de auto-industrie waren geloof ik ooit 100 euro per voertuig."

"Tot nu toe slaat de Volkswagen Group zich er goed doorheen. We hebben voldoende liquide middelen. We hebben in de afgelopen jaren veel financiële reserves opgebouwd, we verkopen goed en de Volkswagen Group zal ook dit jaar weer groeien. Ik ben ervan overtuigd dat we dit gaan overleven."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend