Het belooft een roerig jaar te worden in de wereldpolitiek waarin vooral aandacht uitgaat naar de Amerikaanse president Donald Trump en zijn Russische evenknie Vladimir Poetin. 

Van de één is nog onduidelijk welke buitenlandpolitiek hij zal bedrijven en van de ander is het de vraag met welke reactie hij komt. In het midden ligt een Europese Unie die blijft worstelen met haar eigen identiteit.

Duidelijk is in ieder geval dat de enige wereldmacht, de Verenigde Staten, een anders koers zal gaan varen onder Trump. "Het is heel lastig om vast te stellen wat hij wil”, zegt Amerikadeskundige Diederik Brink. "Af en toe komt er een slogan of een tweet, maar het is lastig om daar een beleidskoers in te ontwaren."

De toekomstig president gebruikt vooral Twitter voor het doen van uitingen, maar de berichten van maximaal 140 tekens kunnen op meerdere manieren worden geïnterpreteerd. Brink verwacht dat pas echt duidelijk wordt hoe Trump gaat regeren als er een internationale crisis uitbreekt. Er gaat er dit jaar hoe dan ook een komen, omdat er wereldleiders zijn die Trump willen uittesten, denkt Brink. "Dan is het pas duidelijk hoe Trump onder druk presteert en hoe de besluitvorming in het Witte Huis van Trump verloopt."

Geduld

Rusland, de andere grote speler die zich afgelopen jaar meer is gaan roeren op het wereldtoneel, wacht geduldig af wat Trump gaat brengen. Op Twitter wekt de toekomstig president de indruk dat hij weinig vertrouwen heeft in het inlichtingenapparaat van de VS, tot grote zorg bij het Amerikaanse parlement en westerse bondsgenoten. De diensten beschuldigen Rusland ervan de computers van de Democratische Partij te hebben gehackt, om de verkiezingen te beïnvloeden. Trump doet het af als onzin.

"Het lijkt wel alsof hij zijn kop in het zand steekt over Rusland. Dat is vreemd", zegt Sijbren de Jong, expert op het gebied van geopolitiek. "Hij vertrouwt zijn eigen inlichtingendiensten niet. Dat is nogal wat." Trump flirt openlijk met Poetin, die hij een sterke leider heeft genoemd. Volgens De Jong bestaat het risico dat Trump "wil breken met de honderd jaar oude traditie van de VS in het steunen van democratie en vrijheid in de wereld".

Kritiek

Of dat hem lukt is nog maar de vraag. John McCain heeft zich opgeworpen als leider van de Republikeinse Trump-critici in de VS. Vlak voor de jaarwisseling bracht hij een bezoek aan Oekraïne om daar steun uit te spreken voor het leger en het NAVO-bondgenootschap. "Door zo openlijk stelling te nemen en het op te nemen voor Oekraïne en de rol van de NAVO, zie je dat het voor Trump niet makkelijk zal zijn", zegt De Jong.

Voor wat betreft Rusland zal het lastig zijn voor Trump om de relatie te normaliseren. Er komt tegenstand, voorspelt Brink. "Er is in de VS geen brede politieke steun voor verzoening met Rusland", zegt hij. "Vroeg of laat komt er een botsing. Dat gebeurt misschien als hij sancties tegen Rusland wil terugdraaien, of misschien zelfs al in het Congres bij het goedkeuren van nominaties van ministers." Het Amerikaanse Congres kan voorgestelde ministers weigeren.

Handeldiplomatie

Brink verwacht dat Trump zijn buitenlandbeleid zal zien als onderhandelingen. "Alles is voor Trump een onderhandeling. Je krijgt van hem niets cadeau. En hij speelt dat op het scherpst van de snede." Daarop is Europa mogelijk onvoldoende voorbereid, getuige de kritiek van de toekomstig president op de NAVO, dat grotendeels gefinancierd wordt door de VS. "Trump denkt: alles goed en wel, maar voor bescherming moet je betalen." Dat roept de vraag op of de dreiging die van de NAVO uit kan gaan, nog wel aanwezig is.

Decennialang heeft de VS met Europa opgetrokken met de gedachte dat het een front is voor Westerse normen en waarden. "Trump reageert niet volgens principes, maar met wederzijdse winst in gedachten." Brink noemt het een amorele politiek. Geen morele politiek, zoals Obama die werd gedreven door idealen, maar ook geen immorele politiek, zoals het regime van Bashar al-Assad in Syrië. Amorele politiek is niet gebaseerd op gedeelde culturele en ethische waarden.

Belangen

Hoogleraar bestuurskunde Kutsal Yesilkagit denkt dat Poetin van Trump verwacht dat hij als president de nationale belangen van Rusland zal respecteren. Hij zal ook meer de Amerikaanse belangen vooropstellen "en minder als een dominee de Russen de les lezen over de democratie en mensenrechten."

Vladimir Poetin is hard op weg om Rusland, ondanks ernstige interne problemen, weer op de kaart te zetten als wereldmacht en voelt zich gesterkt door de positie van Trump. Hij zal zoveel mogelijk proberen gebruik te maken van het vacuüm dat de VS in de wereld achterlaat. Dinsdag bracht de Russische marine al een bezoek aan de Filipijnen, traditioneel een bondgenoot van de VS. "Rusland opereert heel opportunistisch", verklaart De Jong. Hoe Trump reageert op de Syrische kwestie zal veel zeggen over de rol van Rusland in de wereld.

Autoritair

De Europese Unie worstelt ondertussen steeds meer met haar eigen identiteit. "Autoritaire bewegingen hebben de wind in de rug", zegt Yesilkagit. In grote delen van de Europese bevolking heerst een "gedeelde angst voor immigratie uit islamitische landen en verdere escalatie van islamitisch terreur." Ook ziet hij een groei in argwaan, zoniet wantrouwen en haat, tegen de politieke elite als gevolg van de financiële crisis. "Er is een hang naar sterk leiderschap binnen duidelijke nationale grenzen."

Dit jaar zijn er verkiezingen in Duitsland, Frankrijk en Nederland. Verwacht wordt dat de populistische partijen terreinwinst boeken en in Frankrijk mogelijk aan de macht komen. "Waar we wel voor moeten waken is om al deze partijen en stromingen op een hoop te gooien", zegt Yesilkagit. "Ze verschillen mijns inziens wezenlijk op een aantal punten van elkaar." Ze opereren volgens de professor vanuit verschillende politieke en sociale contexten, hoewel ze dezelfde sentimenten bespelen.

Met een campagne van disinformatie en het hacken van overheden probeert Rusland de gevoelens van de bevolking te beïnvloeden. Moskou steunt ook populaire partijen, maar dat betekent niet dat Rusland hen aan de macht wil helpen, stelt De Jong. "Tot op zekere hoogte is Rusland het eens met de PVV, AfD en Front National, maar er is een grens." Poetin heeft belang bij een sterk Europa, waar er deals buiten de unie om kunnen worden gemaakt. "Hij wil voorkomen dat Europa een vuist kan maken." Een Europese Unie die verzoening zoekt met Rusland is verder weg dan lijkt, omdat de meningen van Europese leiders sterk verdeeld zijn.

Nieuwe realiteit

"De elite in Europa heeft te maken met 'onrationele' en 'onliberale' politiek", zegt Yesilkagit. "Dat is zij niet gewend." De autoritaire stromingen hebben daardoor een reeële kans om via verkiezingen zich een deel van de politieke macht toe te eigenen, stelt de professor. Als voorbeelden noemt hij de onvoorziene uitkomsten van het Oekraïne-referendum en de Brexit, evenals de verkiezing van Donald Trump in de VS. Het lijkt alsof er meer vanuit gevoelens wordt gestemd.

"De wijze van politiek bedrijven is gaandeweg veranderd en het gaat nu meer om framen van emoties en het vermengen van feiten en gevoelens", zegt Yesilkagit.  "Feiten lijken er niet meer toe te doen", zegt De Jong, die nog een stapje verder gaat. "Je ziet dat de demagogen daarvan gebruikmaken." De manier waarop Donald Trump tot het volk spreekt, geeft aan in hoeverre er andere tijden aanbreken.

Twitter

Trump gebruikt Twitter "om ongefilterd met zijn achterban te communiceren", zegt Brink, mede mogelijk door het wantrouwen van de media in de VS. "We zullen moeten wennen aan de nieuwe werkelijkheid met een andere vorm van besluitvorming." Hij verwacht dan ook niet dat Trump zal stoppen met Twitteren als hij het Witte Huis betreedt.

Uiteindelijk is veel afhankelijk van het beleid dat Trump gaat voeren en minder de manier waarop hij zich op Twitter presenteert. "Het is een hard gelag als Trump zijn tweets omzet in beleid. Maar ik geloof niet dat het zit zoals hij in zijn tweets wil doen geloven", aldus De Jong. Brink wijst op het korte lontje dat Trump lijkt te hebben. "Trump kan heel vriendelijk voor je zijn, maar als je hem beledigt draait hij zijn kanonnen om en schiet hij je aan flarden."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend