Deze week presenteerde Mark Rutte na negen maanden zijn antwoord op de nee-stem van het Oekraïne-referendum. Hoe schadelijk is het lange wachten van de premier?

Sinds de uitslag van het referendum op 6 april wringt Rutte zich in allerlei bochten om de Nederlandse handtekening onder het verdrag te laten staan én om recht te doen aan de nee-stem.

Daar kom je als premier haast onmogelijk ongehavend uit. Te meer omdat tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen nagenoeg de hele Tweede Kamer het wachten beu was en hem opriep voor november met een antwoord te komen.

"Ik realiseer mij heel goed dat ratificatie mij geen stemmen zal opleveren. Dit maakt mij niet populair", zei Rutte deze week tegen NU.nl voordat hij zijn akkoord over een toevoeging aan het verdrag in Brussel sloot.

Op eigen houtje

Tegelijkertijd zegt Rutte niet de luxe te hebben om te zeggen: nee is nee. Daarom wordt het verdrag geratificeerd, maar met een extra juridische verklaring die enkele punten moet waarborgen.

Zo is de samenwerking met Oekraïne geen opmaat naar het EU-lidmaatschap, er gaat geen extra geld naar het land en er is geen sprake van militaire samenwerking. 

Zo interpreteert Rutte op eigen houtje het 'nee' van de 2,5 miljoen Nederlanders die met een meerderheid van 61 procent van de stemmen het verdrag in april verwierpen. 

Natuurlijk had Rutte direct een intrekkingswet door beide Kamers kunnen loodsen, dat was immers de wil van het volk. Maar dat zou voor Nederland in het algemeen en voor Rutte in het bijzonder een afgang van jewelste zijn in Europa. De handtekeningen van alle EU-landen staan namelijk al onder het verdrag, dus ook die van Nederland.

“Ik realiseer mij heel goed dat ratificatie mij geen stemmen zal opleveren”
Mark Rutte

Bovendien gaat het niet alleen om economische samenwerking, maar ook om de houding tegenover het agressieve Rusland. De gevechten in het oosten van Oekraïne zijn dichterbij Nederland dan we denken, wil Rutte de bevolking laten geloven.

Europa en Rusland staan als twee Bokito's tegenover elkaar, zo visualiseert Rutte de huidige situatie naar de burgers toe. Als Nederland het Oekraïne-verdrag weggooit, dan knippert de Europese Bokito met de ogen. Daarmee verzwak je de positie tegenover Rusland. "Sorry, dat ga ik niet doen", zegt de premier.

Rutte's probleem is de Eerste Kamer

Of Rutte zonder al te veel kleerscheuren tot een oplossing komt, hangt af wat er in de Eerste Kamer gebeurt. Daar heeft de coalitie bij lange na geen meerderheid en moet hij de oppositie zien te paaien om toch in te stemmen met de extra bijlage die nu bij het verdrag zit.

De Onafhankelijke Senaatsfractie (1 zetel) en GroenLinks (4 zetels) hebben hun steun aan de premier uitgesproken. 

Inhoudelijk heeft Rutte ook D66 en het CDA aan zijn zijde. Maar met name het CDA pleit er omwille van het vertrouwen in de politiek voor om het verdrag naar de prullenbak te verwijzen. Als het volk zich uitspreekt maar de regering legt die uitkomst naast zich neer, wat voor een signaal geef je dan af richting de burgers? 

Dat politieke risico willen de christendemocraten niet lopen, niet in de Tweede Kamer althans. De senatoren in de Eerste Kamer maken hun eigen afweging, maar de partijgenoten staan natuurlijk niet helemaal los van elkaar. Er is altijd overleg, al helemaal in dit soort kwesties.

D66 wil in principe ook dat de uitslag van het referendum wordt gerespecteerd, maar de pro-Europese houding van de partij wint het in dit geval waarschijnlijk van de uitslag van een volksraadpleging.

Rutte: 'Het was niet leuk, maar wel noodzakelijk'
Rutte: 'Het was niet leuk, maar wel noodzakelijk'

Hartenkreet

Op 28 oktober, drie dagen voor de deadline die Rutte van de Tweede Kamer kreeg, lijkt de altijd zo joviale minister-president zich geen raad met de situatie. Het is dan ruim een half jaar na de uitslag van het referendum en er is nog steeds geen inhoudelijk antwoord. 

Hoe langer het duurt, hoe pijnlijker het voor Rutte wordt. Zijn politieke tegenstanders laten geen moment onbenut om te vertellen dat de premier niet luistert naar het volk. Een pijnlijk verwijt, omdat 'elite' in Den Haag al jaren een vies woord is. Met de verkiezingen in aantocht ook buitengewoon ongelukkig getimed. 

"In het landsbelang doe ik een beroep op de redelijke krachten in Nederland om de mogelijkheid voor een oplossing te steunen", zegt Rutte op die dag tijdens zijn wekelijkse persconferentie

"Dit is een cri de coeur [...] Ik ben er ten diepste van overtuigd dat Nederland een grote fout maakt als wij dit proces laten ontsporen", klinkt hij wanhopig. Zonder de partijen bij naam te noemen, weet iedereen dat deze hartenkreet gericht is aan D66 en het CDA.

Rutte ziet het wekelijkse persgesprek na de vergadering met de ministersploeg op de vrijdag normaliter als een mooi podium om zijn boodschap te vertellen.

Die middag staat ook in het teken van de Sinterklaasintocht vanwege de spanningen rondom het uiterlijk van Zwarte Piet. Een goed moment om het rechtse profiel van Rutte en de VVD wat aan te scherpen.

Maar Rutte, nooit te beroerd om politieke buitenkansjes te benutten, voelt er dit keer niets voor. "Ik moet u eerlijk zeggen: om van het Oekraïne-referendum naar Zwarte Piet te gaan… ik zie u volgende week." En weg liep de premier.

Persconferentie Rutte
Persconferentie Rutte

Alles staat in stelling

Nu, bijna negen maanden na het Oekraïne-referendum, heeft Rutte alles in stelling gebracht. Het verdrag met de juridische toevoeging wordt als wet met spoed door de Raad van State behandeld.

Daarna zal de Tweede Kamer er waarschijnlijk mee instemmen, maar de ogen zijn vooral gericht op de Senaat. Daar hebben de VVD en PvdA  21 van 75 zetels. Met de steun van D66 (10 zetels), GroenLinks en de Onafhankelijke Senaatsfractie komen de partijen nog 2 zetels tekort voor een meerderheid.

Die moeten van het CDA komen die met twaalf zetels de tweede partij in de Senaat is. De hoop van Rutte is gevestigd op enkele Europagezinde senatoren zoals fractievoorzitter Elco Brinkman, Niek-Jan van Kesteren (jarenlang actief bij werkgeversclub VNO-NCW) en Ben Knapen (oud-staatssecretaris van Europese Zaken).

Enkele Eerste Kamerleden hebben bevestigd dat zij door het kabinet zijn benaderd om te vragen hoe de vlag erbij hangt. 

Schade beperken?

Toont Rutte zich hier de soepele onderhandelaar die de schade in Brussel én in Den Haag weet te beperken, of loopt het spaak in de Eerste Kamer en moet hij met de staart tussen de benen terug naar zijn Europese collega's met de boodschap dat hij het verdrag niet kan ratificeren? 

Op het risico van een afgang vlak voor de verkiezingen zit de VVD niet te wachten. Ook voor het CDA komt het slecht uit als fractievoorzitter Sybrand Buma vlak voor de verkiezingen met volle overtuiging tegen de wet stemt, maar zijn partijgenoot Elco Brinkman in de Eerste Kamer het tegenovergestelde doet. 

Rutte heeft lang tijd kunnen rekken. Nu moet hij hopen dat hij in de blessuretijd niet alsnog wordt afgestraft.