Na de eerste week van de openbare verhoren door de enquêtecommissie Fyra kan al een eerste oorzaak van het fiasco worden benoemd: de verhoudingen tussen overheid en NS waren totaal verziekt.

Diverse vertegenwoordigers van de eerste fase van het debacle verschenen afgelopen week voor de enquêtecommissie, die af en toe moe werd van het gedraal van de betrokkenen.

Dat de verhoudingen niet best waren, werd voor het eerst echt duidelijk toen oud-projectleider namens het ministerie van Verkeer en Waterstaat Wim Korf woensdag langskwam.

Hij reageerde verbijsterd toen NS in 2001 met een absurd hoog bod kwam om de aanbesteding van de hogesnelheidslijn te kunnen winnen. Het bod was zo onrealistisch hoog dat toen al duidelijk was dat de NS dit nooit zou gaan terugverdienen.

Korf kende echter geen genade voor het spoorbedrijf die er volgens hem "een potje" van had gemaakt. "De NS moet hierover maar eens aangesproken worden. Wat is dit voor gekkigheid?", aldus Korf, die erkende dat het ministerie weinig vraagtekens zette bij het realiteitsgehalte van het bod.

"De NS is een grote vent. Die hadden het moeten klaarmaken en waarmaken. Dat is niet gebeurd. Ik heb mij daaraan geërgerd."

Hoofdprobleem

Later op de dag sprak de toenmalige president-commissaris van NS Jan Timmer over de aanbesteding als een "volstrekt idiote exercitie". "Het irriteert mij dat dit hoge bod tot het hoofdprobleem is geworden van dit dossier. Dat is onzin", aldus Timmer.

De redenatie van Timmer was dat de hoogte van het bod niet uitmaakte, omdat de NS ook dividend aan de Staat als aandeelhouder moest betalen. Die uitbetaling zou dan hoogstens wat lager worden.

Korf, en een dag later ook toenmalig minister Gerrit Zalm (Financiën), vonden echter dat de NS zich maar eens als een echt bedrijf moest gaan gedragen.

Het kabinet wilde dan ook niets weten van een NS-voorstel om de jaarlijkse bijdrage naar beneden te krijgen. Volgens de NS'ers was de aanbestedingsvraag echter zo opgesteld dat niet het belang van de reizigers voorop stond, maar dat alleen financiële aspecten een rol speelden.

"Het model was niet om zo veel mogelijk reizigers in de trein te krijgen, maar om een zo hoog mogelijke omzet te halen", aldus oud-directeur van HSA, het NS-bedrijf achter de Fyra, Nol Döbken vrijdag. 

Volgens hem werd dit onder andere gehaald door te streven naar zo weinig mogelijk materieel en een zo hoog mogelijke prijs voor het treinkaartje. De NS peinsde er echter niet over om al te veel financiële informatie prijs te geven aan het ministerie. Ze hadden immers zelf het bod "strategisch" bijgeplust om de aanbesteding te kunnen winnen.

Wereldvreemd

Zalm noemde het spoorbedrijf tijdens het verhoor donderdag "wereldvreemd, althans de Haagse wereld vreemd". In een eerdere poging om de NS de HSL Zuid onderhands te gunnen had de NS namelijk in de ogen van het kabinet een voorstel gedaan wat volstrekt niet voldeed aan de vraag.

"Het was alsof je een offerte vroeg voor het schilderen van de buitenkant van je huis, maar dan een offerte krijgt waarbij ook de keuken wordt verbouwd en de binnenkant wordt geschilderd", aldus Zalm.

Dat de NS later een tweede kans kreeg voor onderhandse gunning zag hij als "een beloning voor slecht gedrag". Hij was hier dan ook fel op tegen en met hem een meerderheid van het kabinet-Kok, ondanks een felle lobby van toenmalig minister Tineke Netelenbos (Verkeer) om ze alsnog die kans te geven.

Netelenbos verzuchtte hierover donderdag: "Hadden ze maar naar mij geluisterd, dan hadden we nu gereden". 

Ook toen inderdaad de te verwachten financiële problemen aandienden wilde Zalm niets weten van ingrijpen. "We hebben gezegd: moet je eens horen, je kan wel met allerlei berekeningen komen, maar zorg eerst maar eens dat die treinen gaan rijden", aldus Zalm.

Door het wantrouwen tussen NS en de overheid duurde het lang voordat problemen werden aangepakt. 

Komende week moet duidelijk worden wat er in de periode na de aanbesteding allemaal misging. Zo liep de bestelling van de treinen eindeloos vertraging op. Onder andere de oud-infraministers Karla Peijs, Camiel Eurlings en Melanie Schultz zullen hierover opheldering komen geven.

Vanuit NS komen oud-topmannen Aad Veenman en Bert Meerstadt langs. De verwachting is dat het beeld van de verhoren niet veel anders zal zijn dan afgelopen week: het eigen straatje moet schoon blijven.