NS en Staat steggelen over schuldvraag in enquête Fyra-debacle

De parlementaire enquêtecommissie Fyra is deze week gestart met de openbare verhoren. Bij het onderzoek staan de Staat, de Nederlandse Spoorwegen en de Italiaanse bouwer AnsaldoBreda lijnrecht tegenover elkaar.

Komende weken komen zij naar Den Haag om voor de commissie te verschijnen. Wie is er verantwoordelijk voor dit miljardenfiasco?

Wat was er ook alweer aan de hand met die Fyra?

De hogesnelheidslijn (HSL) kostte de belastingbetaler een vermogen en na jarenlange vertraging waren de bestelde treinen volgens de NS en NMBS van dusdanig slechte kwaliteit dat ze begin 2013 na enkele weken weer uit de dienstregeling werden geschrapt.

De enquetecommissie onder leiding van CDA-Kamerlid Madeleine van Toorenburg wil onder andere antwoord op de vraag hoe het aanbestedingsproces is verlopen. En waarom werd er door NS gekozen voor een relatief goedkope trein, gebouwd door een bedrijf zonder ervaring met hogesnelheidstreinen?

Ook moet duidelijk worden hoe het kan dat tijdens het bouwproces van de treinen problemen onvoldoende werden opgemerkt en hoe het besluit tot stand is gekomen om de treinen zo snel weer uit de dienstregeling te halen.

Afgelopen jaren werd er al behoorlijk gesteggeld over de schuldvraag en dat zal tijdens de openbare verhoren die op maandag 18 mei van start gaan niet anders zijn.

Wie zijn de mogelijke schuldigen?

Uit een recent verschenen boek 'De ontsporing, het fiasco Fyra' van onderzoekers Marcel van Silfhout en Andries van den Berg, blijkt onder meer dat de de NS een onfrisse rol speelde in de aanbestedingsprocedure.

De Nederlandse Spoorwegen zouden zich onaantastbaar voelen als (semi-)overheidsbedrijf en deden daarom een onrealistisch hoog bod om de dienst te mogen verzorgen: 178 miljoen per jaar zou de NS afdragen aan de Staat.

Ter vergelijking: de andere kandidaten boden ongeveer 100 miljoen minder en uit een onderzoek zou blijken dat de dienst 'slechts' 60 miljoen per jaar waard is.

De 178 miljoen zou dus nooit terugverdiend worden, ook niet met stampvolle treinen. Gevolg was dat de NS na het winnen van de aanbesteding alles deed om de bijdrage naar beneden te krijgen, maar verder dan tot 148 miljoen kwam de NS niet.

Ook werd er bezuinigd op het materieel en bleek alleen AnsaldoBreda bereid voor een laag bedrag een klein aantal treinen te ontwikkelen.

Bestaande solide treinen van Siemens of Alstom waren te duur voor de NS, waardoor gekozen werd voor wat later de 'Aldi-treinen' zouden gaan heten.

Hoe zat het met de rol van de overheid?

De Staat liet ook steken vallen. Eind jaren negentig waren er serieuze plannen van NS en de Belgische en Franse vervoerders om gezamenlijk Thalys-treinen te kopen om op de nieuwe lijn te laten rijden. 

De aanleg van de lijn was echter voor de Staat zo duur uitgevallen dat deze via een hoge vergoeding moest worden terugverdiend. 

Het toenmalige kabinet-Kok wilde daarom de lijn niet zomaar aan de NS gunnen, maar kijken of er via een openbare aanbesteding meer uit te halen viel. Dit resulteerde in het absurd hoge bod van NS, dat vreesde de macht over het Nederlandse spoor te verliezen.

Uiteindelijk brak de hoge inzet het bedrijf in 2011 op. HSA, het NS-bedrijf dat de Fyra zou gaan exploiteren, moest door minister Schultz (Infrastructuur) worden gered.

Onderdeel van dit reddingsplan was alsnog een lagere vergoeding en dus ook minder inkomsten voor de Staat.

Wie komen er allemaal langs voor de openbare verhoren van de enquetecommissie?

In ieder geval diverse bewindspersonen en NS-bestuurders die afgelopen jaren verantwoordelijk zijn geweest voor het project. Onder andere oud-ministers als Tineke Netelenbos en Camiel Eurlings (Verkeer en Waterstaat) zullen vermoedelijk worden opgeroepen om onder ede te getuigen.

Het is nog onbekend of ook AnsaldoBreda uitleg komt geven bij de enqueteverhoren. Eerder had topman Maurizio Manfellotto in de media nog zijn walging uitgesproken over de gang van zaken.

In De Telegraaf stelde Manfellotto dat hij zich in de val gelokt voelde toen de NS langskwam om het contract te verscheuren. 

Volgens hem waren de kinderziekten van de Fyra binnen een aantal maanden te verhelpen en zouden mankementen deels zijn veroorzaakt door verkeerd gebruik van het materieel. Zo zou er door een machinist te hard zijn gereden met sneeuw op de rails. Hierdoor zou een bodemplaat van de trein zijn gevallen.

Bovendien waren volgens hem eerdere initiatieven vanuit AnsaldoBreda om over de kwestie te praten door NS geweigerd. Tijdens de verhoren zal duidelijk moeten worden wie de belangrijkste schuldigen zijn en welke lessen moeten worden getrokken.

Lees meer over:
Tip de redactie