Het bergingswerk in Oost-Oekraïne zit erop sinds 30 april. Voor justitie is MH17 echter nog allerminst een gesloten boek. De stand van zaken.
 

Na de crash van de Boeing van Malaysia Airlines had het bergen en repatriëren van de lichamen en persoonlijke bezittingen van de 298 slachtoffers de allerhoogste prioriteit voor het kabinet.

Zoals bekend verliep dat uiterst moeizaam; het bergingswerk moest telkens weer worden stilgelegd, omdat het door gevechten in het gebied veel te gevaarlijk was. Uiteindelijk bracht eind vorig jaar het ene na het andere vrachtvliegtuig stoffelijke resten van Oekraïne naar Eindhoven.

In napril is opnieuw een bergingsteam van zo’n dertig man onder leiding van politiechef Pieter-Jaap Aalbersberg naar Oost-Oekraïne getogen. Ze hebben zich gericht op plaatsen waar vorig najaar nauwelijks gezocht kon worden.

Nog altijd moesten ze voorzichtig zijn, want er liggen mijnen en ander explosief materiaal. De zoektocht leverde de eerste dag al resultaat op: negen maanden na de fatale vlucht MH17 blijken nog stoffelijke resten van slachtoffers in het veld te liggen.

Uiteindelijk werden er veel stoffelijke resten en persoonlijke bezittingen van slachtoffers en 120 kubieke meter aan brokstukken van het vliegtuig geborgen. De laatste zeven kisten werden zaterdag 2 mei teruggevlogen. 

'Opsporing meer centraal' 

Er wordt niet uitgesloten dat er de komende jaren toch nog iets wordt gevonden. Desondanks is het hoofdsuk van het gebied rond de vliegramp uitkamen gesloten. 

''Nu we heel ver zijn met de repatriëring, komt opsporing en vervolging meer centraal te staan", verwoordde minister Ard van der Steur van Justitie het vorige week donderdag.

Rest nog het antwoord op de vragen die iedereen zich direct stelde: wie heeft de Boeing van Malaysia Airlines uit de lucht geschoten? En waarom? Twee grote onderzoeken moeten die vragen beantwoorden. De Onderzoeksraad voor Veiligheid onderzoekt de oorzaak van de crash. Justitie buigt zich over de schuldvraag.

Dat het toestel is neergehaald en niet door een technisch mankement of een fout is neergestort, lijdt vrijwel geen twijfel meer. De Onderzoeksraad, momenteel druk doende met de reconstructie van het vliegtuig op vliegbasis Gilze-Rijen, verwoordde het in een tussentijds rapport nog vrij voorzichtig:

''De Boeing 777-200 van Malaysia Airlines is tijdens vlucht MH17 in stukken gebroken, vermoedelijk als gevolg van structurele schade aan het toestel veroorzaakt door een groot aantal objecten dat met hoge snelheid het toestel heeft doorboord." Het woord 'raket' komt in de tekst niet voor.

Verslaggever Jeroen Akkermans van RTL Nieuws leverde onlangs wel een stukje direct bewijs dat MH17 vanaf de grond werd neergehaald door een zogeheten BUK-raket. Hij kwam eind vorig jaar 'verdachte' fragmenten tegen in het gebied en nam die mee. 

Zijn vermoeden dat de stukjes niet afkomstig waren van het vliegtuig bleek te kloppen. Defensie-experts van instituut IHS Jane in Londen stelden vast dat het om een stukje van een BUK-raket ging. Andere deskundigen onderschreven die conclusie. RTL heeft het bewijs overgedragen aan de Onderzoeksraad.

Boodschap van de militie

Direct na het neerstorten van MH17 meldde separatistenleider Igor Girkin, een voormalig lid van de Russische inlichtingendienst, op het sociale medium VK (een soort Russische Facebook): ''Boodschap van de militie: bij Snizhne zojuist een AN-26 (een militair transporttoestel, red.) neergehaald, ligt ergens bij de mijn Progress."

Het bericht werd snel verwijderd, maar zoals dat nu eenmaal gaat met internet, is het dankzij een cache nog altijd terug te vinden, onder meer op deze pagina. Daarop staat ook een inventarisatie van ander bewijs.

Bijvoorbeeld een onderschept  telefoongesprek van net na de ramp, dat door de Oekraïners online is gezet, waarin te horen zou zijn hoe een separatist geschrokken aan zijn meerdere meldt dat het neergehaalde toestel een passagiersvliegtuig blijkt te zijn.

“Waarheidsvinding is een zaak van lange adem.”

Het politie- en justitieteam uit de betrokken landen dat bezig is met strafrechtelijk onderzoek, benadrukt dat waarheidsvinding ''een zaak van lange adem" is en dat meerdere scenario’s onderzocht moeten worden.

De Russen opperden bijvoorbeeld al snel dat een Oekraïens gevechtsvliegtuig MH17 zou hebben neergehaald. Ook die mogelijkheid moet onder de loep worden genomen. Maar het BUK-scenario wordt wel specifiek genoemd in een getuigenoproep, die ook in het Russisch is verschenen.

Daarin vragen de onderzoekers om meer informatie over een BUK-systeem dat zich ''verplaatst op rupsbanden op 17 juli in de regio Shizne", de plaats waar ook rebellenleider Girkin het over had in zijn haastig geschrapte bericht.

Justitie beschikt ook over beelden van een BUK-systeem, dat op de dag van de crash en de dag erna op een dieplader door het gebied wordt gereden.

Telefoongesprekken

Het opsporingsteam heeft inmiddels ook telefoongesprekken die de Oekraïense geheime dienst heeft onderschept bij het dossier gevoegd. In die gesprekken gaat het onder meer over het verplaatsen van een BUK-systeem. Oekraïne beweerde onlangs dat een voormalige Russische generaal-majoor te horen is in het gesprek. Of dat klopt, moet nog blijken.

Hoewel de bewijzen zich opstapelen en ook hoofdofficier van justitie Fred Westerbeke herhaaldelijk heeft gezegd dat hij het BUK-scenario ''het meest waarschijnlijke" vindt, is het volgens de onderzoekers ''te vroeg om al conclusies te trekken over de oorzaak van de vliegramp". Want een aanwijzing is nog niet zomaar bewijs.

En als al onomstotelijk kan worden aangetoond dat de Boeing met een BUK-raket is neergehaald, moet nog maar blijken wie dat op zijn geweten heeft. Wie drukte op de knop en wie gaf het bevel?

Dat de separatisten over dergelijke wapens beschikten, staat nog niet onweerlegbaar vast. Rusland benadrukt dat het Oekraïense leger over BUK-systemen beschikt.

Moeilijk onderzoek

Officier van justitie Hester van Bruggen, die in de eerste maanden bij het onderzoek naar MH17 betrokken was, legde treffend uit hoe moeilijk dit allemaal te onderzoeken is in Opportuun, het magazine van het Openbaar Ministerie.

''Hoe verifieer je nou dat filmpjes die op internet circuleren en in verband worden gebracht met de crash, ook echt zijn? Wij moeten onderzoeken of die beelden niet zijn gemanipuleerd en of ze ook daadwerkelijk op 17 juli 2014 zijn gemaakt. Ook moeten we bewijzen dat de tapgesprekken die op internet staan authentiek zijn en dat er niet mee gerommeld is. Dat soort onderzoek kost veel tijd."

Fotoserie: MH17 in beeld

Beelden van de rampplek, net na het neerstorten van MH17. © AFP
De plek waar het toestel van Malaysia Airlines op 17 juli is neergestort ligt er daags na de ramp verlaten bij. © ANP
Nog steeds worden wrakstukken weggehaald van vlucht MH17 dichtbij Donetsk. © ANP
Daarbij kwamen alle 298 mensen aan boord om het leven, onder wie 196 Nederlanders. © ANP
De acht vrachtwagens met de wrakstukken van vlucht MH17 rijden in december over de A1. © ANP
Nabestaanden van de vliegramp met de MH17 konden de wrakstukken van het toestel bekijken op de vliegbasis Gilze-Rijen. © ANP
Belangstellenden op 26 juli bij de Korporaal van Oudheusdenkazerne, waar de rouwstoet met de stoffelijke resten van slachtoffers van de vliegramp van Malaysia Airlines vlucht MH17. © ANP
Medewerkers van de KLM op houden een minuut stilte ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de vliegramp met MH17 op de dag van nationale rouw. © ANP
Leden van de Tweede Kamer herdenken de slachtoffers van de vliegramp met vlucht MH17 aan het begin van de eerste vergaderdag na het zomerreces. © ANP
Bloemen op Schiphol daags na het neerstorten van MH17 © ANP
RTL-verslaggever Jeroen Akkermans nam fragmenten mee op de rampplek en liet deze onderzoeken. Volgens het onderzoek gaat het om resten van een BUK-raket. © ANP
Een separatist houdt de wacht terwijl forensisch onderzoekers het rampgebied van de MH17 doorzoeken. © ANP
De slachtoffers van MH17 werden op 10 november in de RAI in Amsterdam herdacht. © ANP
Minister Bert Koenders (2L), Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg, premier Mark Rutte (M), minister Lodewijk Asscher (4R) en minister Jeanine Hennis-Plasschaert op vliegbasis Eindhoven bij de aankomst van stoffelijke resten in november. © ANP
"Het is nu van essentieel belang dat we nauw met elkaar samenwerken en MH17 hoog op de internationale agenda houden", aldus premier Rutte tijdens zijn bezoek aan de Maleisische minister-president Najib Razak. © AFP
Vlucht MH17 van Malaysia Airlines werd op 17 juli vorig jaar waarschijnlijk met een raket in Oost-Oekraïne neergehaald. © ANP