Wagner

Monumentaal epos van 9 uur over het leven van een van de meest omstreden componisten aller tijden: Richard Wagner

Wagner is misschien wel de belangrijkste vertegenwoordiger van het negentiende-eeuwse romanticisme. Hij is de man van de monumentale muziekdrama's, een mijlpaal in de muziekgeschiedenis en het bekendst om Der Ring des Nibelungen. Daarin introduceerde Wagner - ongekend voor die tijd - thema's en karakters voor de diverse personages waarbij de libretti in tegenspraak waren met de muziek.

Die gelaagde emotierijkdom gaf een extra spanning en een enorm dramatisch effect, waar het publiek aan moest wennen. Wagners lot was derhalve hetzelfde als van elke kunstenaar met een revolutionair idee: de genialiteit werd lang over het hoofd gezien, en het miskende genie verwerd tot een brompot.

Paradoxen

Over brompot Wagner zijn boekenplanken vol materiaal verschenen die vol paradoxen staan. Daarom heeft regisseur Tony Palmer ook niet echt een statement kunnen maken over Wagners karakter. Het is begrijpelijk dat hij vanwege die tegenstrijdige meningen over Wagner geen eenduidige koers over 's mans karakter heeft willen geven, maar anderzijds levert die ambiguïteit soms enige verwarring op. Palmer heeft zich evenwel in de handjes mogen knijpen met Richard Burton in de titelrol, die nog nooit een slechte vertolking heeft gegeven.

Opulente decors

En met het decor zat Palmer eveneens op rozen. Wagner componeerde op locaties als Dresden, Venetië en natuurlijk zijn geboortestad Leipzig. Stuk voor stuk plaatsen van het historische oude Europa dat schitterende scènes oplevert, met weelderige concertzalen en oude koetsen die ratelen over de keien onder straatlantaarns van kaarslicht. Die opulente grandeur van de palazzo's in Venetië verveelt natuurlijk nooit, en het is beslist indrukwekkend om Wagner daar in een enorme balzaal aan het werk te zien achter zijn piano. Met een film over Wagner zit je qua soundtrack natuurlijk überhaupt geramd.

Fout

Maar die man he? In de overlevering wordt Wagner als persoon zowel bejubeld als uitge-boohood, en eenzelfde lot trof zijn werk. Toen Tannhaüser werd opgevoerd in Parijs, joelde het publiek hem aanvankelijk uit; een feit dat hij later toeschreef aan de joden. Het meest omstreden element aan de reputatie van Wagner is natuurlijk gelegen in zijn antisemitisme.

Wagner maakte zich bijvoorbeeld vuil aan uitspraken dat joden geen enkele culturele waarde hadden. Wat een gotspe is natuurlijk, want als er één bevolkingsgroep Europa culturele rijkdom heeft bezorgd, waren (zijn) het de joden wel. Maar het grootste gedeelte van de culturele elite in Europa was indertijd nu eenmaal antisemitisch. Voor Wagner werd het in de geschiedschrijving nog een graadje erger omdat het grootste monster uit de geschiedenis, Adolf Hitler, een halve eeuw na zijn dood met Wagner weg zou lopen.

Slijk der aarde

Zoals artistieke genieën betaamt, maakte Wagner er ook een gewoonte van om andermans geld uit te geven. Zijn politieke activiteiten maakten het hem moeilijk om zijn werk te verkopen, maar voor iemand met een hoofd vol noten is het slijk der aarde iets futiels. Wagner maakte enorme schulden, waarvoor zijn mecenassen diep in de buidel moesten tasten. Of hij vertrok gewoon na een verblijf van vele maanden zonder ook maar één cent te hebben betaald aan de huisbaas of de leveranciers.

Pracht televisie

Ambigu of niet: Palmer heeft - samen met Burton - een reusachtige prestatie geleverd met dit 9 uur durende epos. Het hele leven van Wagner passeert de revue, met alle aangename en minder aangename trekjes én alle werken. Het is magnifieke televisie. Daarom maakt het ook eigenlijk niet uit welke koers Palmer vaart: waarom een oordeel vellen als er zoveel over iemand te vertellen is? Het is een period piece, een tijdsdocument van een stukje Europese geschiedenis bezien vanuit de culturele én politieke kant. De wat trage filmstijl - de productie is uit 1983 - werkt gezien het onderwerp juist in het voordeel. Volgens huidige criteria zou het allemaal veel hipper en sneller en scherper moeten, maar de vraag is of dat het onderwerp goed gedaan.

Tip de redactie