The Nazis - A Warning From History

6-delige documentaire op DVD over het succes van het nazisme in Duitsland. De makers zochten naar het antwoord op de vraag: "Hoe was het mogelijk?".

Deze documentaire uit 1997 is van de BBC, wat immer kwaliteit garandeert. Hij duurt zo'n 5 uur, en in die 5 uur komt er een reeks talking heads voorbij die ruim een halve eeuw later hun verhaal voor de camera vertellen. Het resultaat is een verbijsterende serie getuigenissen. Onder hen zijn ook mensen die pas na de Val van de Muur aan het woord konden komen, hetgeen weer nieuwe inzichten oplevert. Daarnaast wordt op deze DVD effectief gebruikt gemaakt van archiefmateriaal, terwijl de voice-over de opkomst en heerschappij van de gruwelijkste ideologie uit onze geschiedenis uiteenzet. De stijl om voornamelijk de mensen zelf aan het woord te laten, soms geprikkeld door de vragen van de interviewer, is waardevol. De geschiedenis wordt immers door de mens gemaakt, bepaald en overgeleverd.

Eigen initiatief SS-ers

De vraag hoe het heeft kunnen gebeuren dat de nazi's zoveel voet aan de grond kregen, leidt vanzelf tot twee andere vragen: zou het wederom kunnen gebeuren, en was er ook zonder Hitler zo'n dodelijke wrede golf door Europa heengetrokken? Om daar inzicht in te krijgen, is het eerst zaak om de essentie van deze documentaire bloot te leggen. Want na WOII beriepen vele nazi's zich op het feit dat zij slechts de orders van hun meerdere(n) hebben uitgevoerd. En die stelling wordt in A Warning From History alvast fors onderuit geschoffeld. Hitler was juist een voorstander van 'eigen initiatief', en gaf zijn commandanten en gouwleiders de vrije hand om elke methode toe te passen die zij juist achtten.

Wreedheden

Zo'n vrijblijvende instructie van hogerhand was een pasklaar scenario voor ellende, want leidde als vanzelf tot erupties van wreedheid onder mensen die onder hen ressorteerden, zo bewijzen de vele getuigenissen. En nog altijd zijn er mensen die, ondanks kennis van de WOII-horror, achter hun daden staan of (opportune?) onverschilligheid betrachten. "Het was nu eenmaal zo" of "ze hadden het verdiend" en met die 'ze' bedoelen ze natuurlijk de joden. Domme mensen hebben nu eenmaal een vijand nodig, en wie dom is trekt maar al te vaak de jas van het slachtoffer aan, om zich later te kunnen beroepen op zelfverdediging om begane misdaden goed te praten. Vooral in Oost-Europa, waar joden dankzij een propagandamachine werden afgeschilderd als aanstichters van het communisme, konden de nazi's en hun collaborateurs (waaronder hele dorpsgemeenschappen) ongecontroleerd huishouden.

Eerherstel

Maar met 55 miljoen doden als morbide erfenis van WO2, waren niet alleen joden slachtoffer. Een aantal getuigenissen laten zien hoe vele Duitsers zich dankzij Hitler's opzwepende retoriek superieur en boven iedereen verheven achtten; trots op hun Germaanse afkomst en trots op de wetenschap übermensch te zijn. Zulke woorden gingen er in als koek na de smadelijke afloop van WOI. Die zadelde Duitsland op met een gigantische schuldenlast waarna de armoe toesloeg, en de frontsoldaten achtten de wapenstilstand in 1918 voorbarig en zelfs onnodig. Ze voelden zich vernederd dus slachtoffer, zodat de beloofde victorie die Hitler later kraaide opgevat kon worden als een rechtvaardiging van het herstel van de gekrenkte Deutsche Stolz. Het gaf hen een doel om voor te vechten, wat leidde tot kille meedogenloosheid jegens de vijand, de untermensch (ergo: ieder die niet Duits was), die niet zo lang daarvoor nog gevreesd werd als mogelijke aanvaller/overwinnaar. Zij of wij, was het motto dankzij de nazie-indoctrinaties. En in hun kielzog heulde een groep mee die de kans schoon zag om zich al medemoordend een sprankje van het vermeende superieurdom eigen te maken.

Slachtofferschap

Dat leidt naar de tweede vraag, of zoiets weer kan gebeuren. De idee om zich superieur te achten en tóch slachtoffer te voelen, blijkt als dodelijke combinatie te kunnen uitpakken. Ultiem slachtofferschap en superioriteit zijn allebei waanbeelden, illusies; maar het is maar net wie de juiste toon weet te vinden om (een meerderheid van) de mensen in deze illusies te laten geloven. En als een mens daar eenmaal in gelooft, zal die overal het bewijs voor slachtofferschap dan wel superioriteit kunnen vinden. Als een leider er tegelijkertijd slaagt om elke tegenwerping of tegenovergestelde mening het zwijgen op te leggen middels een uitgebreid controleapparaat, zou die dan wederom zo'n eind kunnen komen? Daar is vooralsnog geen eensluidend antwoord op te geven.

Wat de makers met deze documentaire hebben bereikt, is een adequaat overzicht geven van de groei van een monster. En daarmee is ook de subtitel "A Warning From History" verklaard. De nazi's hebben zich flink kunnen uitleven, waardoor hun ideologie in extremis kon worden doorgevoerd. Géén oppositie hebben is hét recept voor radicalisatie, van elke ideologie, zowel de politieke als religieuze, en zeker als het concept superioriteit/slachtofferschap daarbij zijn lelijke tronie om de hoek komt steken. Wie weet hoeveel sympathisanten de nazi's nog steeds hadden gehad als hun regime veel eerder de kop in was gedrukt door de geallieerden, ofwel, zodat niemand had kunnen weten waartoe dit soort extremisme kan leiden. Genuanceerd denken, in tegenstelling tot rechtlijnig denken, vereist immers veel energie, tolerantie en inzet van een mens. Maar tolerantie is een afschrikwekkend leeg woord zolang diverse partijen er niet van zijn overtuigd dat ze niets van elkaar te vrezen hebben. Want toen één tiran de macht kreeg om de 'anderen' als gevaarlijk af te schilderen, waren de poppen aan het dansen.


Bestel deze dvd direct:


Nazi's - A Warning From History (3DVD)

Tip de redactie