Onder de verflagen van De Nachtwacht is een schets gevonden van Rembrandts opzet van de compositie van het schilderij. De schets kwam aan het licht tijdens Operatie Nachtwacht, die nu na 2,5 jaar is afgerond als eerste fase van de restauratie.

Kenners vermoedden al dat Rembrandt de compositie eerst schetste, maar door nieuwe technieken om 'door de verf heen te kijken' is het nu bewezen.

"We hebben het ontstaan van De Nachtwacht ontdekt", zegt Pieter Roelofs, hoofd schilder- en beeldhouwkunst van het Rijksmuseum. "Het geeft ons het gevoel dat we over Rembrandts schouder meekijken. Het geeft ons voor het eerst inzicht in het maakproces." Hij spreekt van "een doorbraak in het onderzoek".

Rimpelingen in de bovenhoek

Het onderzoek heeft ook van alles aan het licht gebracht over de conditie van het wereldberoemde schilderij. In de linkerbovenhoek blijken deformaties (rimpelingen) te zitten. Die zijn ontstaan na 2003, toen het doek werd opgehangen in de Philipsvleugel gedurende de restauratie van het hoofdgebouw.

Ook is vooral in de donkere gedeelten de verf gesleten door behandelingen in het verleden. De sleetsheid is deels oppervlakkig, maar hier en daar is de grondlaag zichtbaar en op sommige plekken is zelfs het canvas te zien. Daarnaast zijn er verkleuringen. Zo is het blauwe pigment (smalt) dat Rembrandt gebruikte geleidelijk bruin geworden. Een oudere vernislaag is brokkelig geworden en geeft een grijze waas.

'Nietsdoen is geen optie'

Om het schilderij op te knappen zijn er drie keuzes: nietsdoen, structureel behandelen of volledige restauratie, inclusief verwijderen van vernis, retoucheren en opnieuw vernissen.

"Vanwege de vervormingen in het doek is nietsdoen geen optie", legt Roelofs uit. Daarom wordt het doek van zijn oude spieraam (houten raam waar­op pa­pier of schil­der­doek wordt ge­span­nen) uit 1975 gehaald en opgespannen op een nieuw spieraam. Deze klus begint op 19 januari. "Pas als we het resultaat daarvan zien, kunnen we over de volgende stap beslissen", zegt het hoofd schilder- en beeldhouwkunst.

Operatie Nachtwacht begon in 2019 en is het grootste onderzoek ooit naar Rembrandts meesterwerk uit 1642. De onderzoekers werken in een glazen ruimte, waardoor het publiek het proces kan volgen.