Voor het eerst in ruim honderd jaar is de Gouden Koets voor langere tijd van dichtbij te bekijken, in de tentoonstelling die het Amsterdam Museum rond het beroemde rijtuig organiseert. De vraag is of Willem-Alexander en Máxima ooit nog in de koets gaan plaatsnemen, omdat het uiterlijk ervan de discussie flink heeft doen oplaaien. Hoogleraar Gert Oostindie verwacht dat de Gouden Koets in het museum blijft.

De koets is versierd met meerdere panelen. Op een daarvan, genaamd Hulde der Koloniën en gemaakt door Nicolaas van der Waay, is een witte, jonge, Nederlandse vrouw afgebeeld die goederen krijgt van knielende Afrikaanse en Indonesische mannen. Volgens critici wordt hiermee het koloniale verleden van Nederland verheerlijkt.

Het werk stamt uit 1898. "Het moment dat in Nederland het kolonialisme op zijn hoogtepunt was", vertelt Oostindie, hoogleraar koloniale en postkoloniale geschiedenis aan de Universiteit Leiden.

"Een hele belangrijke periode voor Nederland, die toen nog vrijwel onomstreden was. Dat wordt ook afgebeeld op het paneel dat de boodschap uitdraagt: Nederland heeft een groot imperium dankzij de koloniën en de mensen die daar wonen zijn daar blij mee. Daarom heeft het paneel ook zijn titel meegekregen. De slavernij was destijds al afgeschaft, dus de afgebeelde mensen zijn geen slaven, maar wel koloniale onderdanen."

Oostindie legt uit dat de mensen halfnaakt en in onderdanige poses zijn afgebeeld, wat wel de associatie met slavernij en racisme opwekt. "En er bestaat geen twijfel over dat de mensen in de koloniën toen werden uitgebuit. Het is logisch dat dit nu niet goed valt."

'Er werd gedacht: dat is een afgesloten hoofdstuk'

De laatste paar jaar is de discussie rond de koets pas echt opgelaaid, maar de eerste echte protesten begonnen in 1990, een kleine honderd jaar nadat de Gouden Koets in gebruik werd genomen. De Curaçaose kunstenaar Ruben La Cruz protesteerde op het Rotterdamse Zomercarnaval tegen het paneel.

In 2009 was het activist Jeffry Pondaag die wilde dat de koets niet meer zou rijden en eiste herstelbetalingen aan de slachtoffers van het kolonialisme. De Black Lives Matter-beweging bracht de discussie in een nog grotere stroomversnelling en de activistengroep Helden van Nooit liet weten dat ze standbeelden in de publieke ruimte zouden blijven bekladden, zolang de koets nog rondreed.

Hoe komt het eigenlijk dat er bijna een eeuw lang geen woord over het paneel werd gesproken? "Lang werd gedacht: dat is een afgesloten hoofdstuk, daar doen we niks meer mee", zegt Oostindie. "Toen de migranten uit de koloniën naar Nederland kwamen, namen die de geschiedenis van hun land ook mee. Er is toen een kritische herontdekking geweest van het koloniale verleden van Nederland."

"Zij kwamen erachter dat die geschiedenis in Nederland niet gekend en erkend werd en ontwikkelden een succesvolle lobby om dat te veranderen. Nederland is toen eindelijk kritischer gaan kijken naar de eigen geschiedenis."

Willem-Alexander: 'We restaureren Gouden Koets zoals hij was'
83
Willem-Alexander: 'We restaureren Gouden Koets zoals hij was'

Politiek is verdeeld

De koets reed in 2015 voor het laatst, daarna startte de restauratie. Koning Willem-Alexander, die uit eigen zak 1,2 miljoen euro betaalde voor het herstellen van het rijtuig, heeft toen al laten weten te willen nadenken over de toekomst van de koets en of er überhaupt nog in rondgereden gaat worden.

"Het is tijd dat we ons ernaar gedragen dat slavernij niet meer door de beugel kan", zegt activist Jerry Afriyie, voorman van Kick Out Zwarte Piet, tegen het ANP. In de politiek is men verdeeld over het dilemma. Zo sluit Sylvana Simons van BIJ1 zich aan bij het standpunt van Afriyie, maar zegt FVD-Kamerlid Gideon van Meijeren "dat we ons niet emotioneel moeten laten chanteren door een klein groepje drammerige extremisten dat onder elke steen racisme ziet".

Oostindie verwacht niet dat de koets nog gebruikt gaat worden en denkt dat het een museumstuk zal blijven. "Ik denk ook niet dat Willem-Alexander het leuk vindt om in een koets rond te rijden waar zo'n koloniale mentaliteit op wordt afgebeeld. Zijn overgrootmoeder vond het fantastisch, maar hij is zelf ook meegegroeid met de postkoloniale kritiek."

'Koets hoort bij onze geschiedenis'

Overigens spreekt ook uit de andere afbeeldingen een soort van ideologie van onderdanigheid aan de elite. "Zo'n koets ademt de geest van toen en dat past prima in een museum, met uitleg erbij. Het hoort bij onze geschiedenis en het kan daar ook helpen met het voeren van een open debat over deze onderwerpen", aldus de hoogleraar.

Op de tentoonstelling in het Amsterdam Museum wordt volop aandacht besteed aan die discussie. "Het is onze ambitie om met deze tentoonstelling en het uitgebreide educatieve en publieksprogramma een bijdrage te leveren aan een genuanceerd levendig debat", laat een woordvoerder weten.

"We bespreken de panelen uitvoerig in de tentoonstelling. We vragen bezoekers in de tentoonstelling en daarbuiten naar hun mening over de koets en wat er in de toekomst volgens hen met de koets moet gebeuren."