34 jaar na het verschijnen van de de Nederlandse vertaling van The Secret Diary of Adrian Mole, Aged 13 3/4, schreef Sylvia Witteman een nieuwe vertaling. "Jongeren zeggen niet meer dat ze een wipje maken", legt ze in een interview met NU.nl uit.

In Het geheime Dagboek van Adrian Mole 13 3/4 jaar, van de Engelse schrijfster Sue Townsend, volgt de lezer Adrian Mole. Een puber die opgroeit in het Engelse Leicester.

Uit afkeer tegenover zijn overspelige moeder en zijn drankzuchtige, werkloze vader probeert hij een intellectueel te worden. Maar verder dan het lezen van literaire klassiekers en het insturen van slechte gedichten naar de BBC komt hij niet.

Het boek speelt zich af in het Engeland van de jaren tachtig. Margaret Thatcher regeert met ijzeren hand, Diana en Charles trouwen, de punkbeweging floreert en het Verenigd Koninkrijk zinkt in een recessie. Witteman wilde het boek moderniseren, maar de tijdsgeest moest wel duidelijk zichtbaar blijven.

"Dat was op zich niet lastig. Als je vertaalt wat er staat, dan komt die tijdsgeest wel over. Alleen is het boek natuurlijk wel heel Brits. En de dingen gaan daar toch heel anders dan hier. Kijk alleen al naar het schoolsysteem."

'Iedere vertaling raakt na twintig jaar gedateerd'

Maar Witteman zag zich geconfronteerd met een grotere uitdaging. Veel voorwerpen die in het boek aan bod komen, worden al decennia niet of nauwelijks gebruikt. Om de algemene kennis van vooral jongere lezers op te frissen, besloot Witteman een woordenlijst aan het boek toe te voegen. Daarin wordt bijvoorbeeld uitgelegd wat een briefkaart is.

"Een ansichtkaart, maar dan goedkoper. Niet alleen om aan te schaffen, maar ook om te frankeren. Ook goedkoper dan een brief. Mensen gebruikten een briefkaart bijvoorbeeld om te zeggen: 'Ik kom morgen om drie uur bij je langs.' Mijn uitgever is slechts tien jaar jonger dan ik, maar zelfs die wist niet wat het is."

En dan was er nog het behoorlijk stoffige vocabulaire in de oorspronkelijke vertaling: "Die zat vol met jeugdjargon uit de jaren tachtig. Jongeren zeggen vandaag de dag niet meer dat ze een 'wipje gaan maken'. Zoiets moet je dus veranderen. Maar zo raakt iedere vertaling wel na twintig jaar gedateerd."

'Hij is zich ondertussen aan het aftrekken'

Naast de uit de gratie geraakte gebruiksvoorwerpen en het achterhaalde jargon, moest Witteman ook met de woordspelingen van auteur Townsend aan de slag.

"Adrian ligt op een gegeven moment in het seksboekje Big and Bouncy te bladeren. In het Engelstalige boek schrijft Townsend: 'I felt like I've never felt before.' Dat felt stond cursief gedrukt. Dan begrijp je dat hij zich ondertussen aan het aftrekken is. In het Nederlands kun je schrijven: 'Ik voelde me, zoals ik mezelf nog nooit had gevoeld.' Maar ik heb ervan gemaakt dat hij het blad 'in één ruk' heeft uitgelezen. Zo moet je die grappen een beetje proberen te behouden."

Witteman benadrukt dat ze enkel en alleen aanpassingen heeft aangebracht, op geen enkele wijze heeft ze het boek herschreven: "Dat wilde ik niet. Het is haar boek, niet het mijne.

'Townsend wilde lezers confronteren met vooroordelen'

Het geheime Dagboek van Adrian Mole 13 3/4 jaar is zowel geschikt voor jongere lezers (vanaf een jaar of twaalf), maar ook volwassenen kunnen volgens Witteman een extra laag in het boek ontdekken.

"Toen ik het voor het eerst las, was ik ongeveer even oud als Adrian. Ik dacht aanvankelijk dat het een kinderboek was. Maar toen ik het later opnieuw las, kwam ik erachter dat dat helemaal niet klopt. Het gaat veel meer over de relatie tussen zijn ouders en de situatie waarin het land zich bevindt, dan je in eerste instantie beseft.

Op een gegeven moment komt bijvoorbeeld de Indiase familie Singh in de straat van Adrian wonen. Zij zijn eigenlijk veel Britser dan alle andere bewoners. In die tijd ging het, net als nu, heel erg over racisme en discriminatie. En ik denk dat Townsend lezers wilde confronteren met hun vooroordelen."

Het geheime Dagboek van Adrian Mole 13 3/4 jaar is verschenen bij uitgeverij Condor