Het restauratie-onderzoek naar De Nachtwacht, het wereldberoemde schilderij van Rembrandt van Rijn dat in het Amsterdamse Rijksmuseum hangt, start maandag. Het wordt het grootste project dat het museum tot nu toe heeft uitgevoerd. Wat komt er allemaal bij kijken en hoelang gaat het duren?

De derde vernieuwing van De Nachtwacht die gaat plaatsvinden, is grootschalig van opzet. Sterker nog, volgens het Rijksmuseum is dit het grootste restauratie-onderzoek dat zij tot dusver hebben uitgevoerd.

Het publiek kan het schilderij de komende tijd gewoon blijven bewonderen. Om De Nachtwacht wordt een helder glas geplaatst, dat is ontworpen door de Franse architect Jean-Michel Wilmotte. Ook online kunnen mensen via een digitaal platform meekijken naar de restauratie.

Wat is De Nachtwacht?

De Nederlandse schilder Rembrandt van Rijn voltooide in 1642 het groepsportret van officieren en andere schutters van Wijk II in Amsterdam, dat hij in opdracht maakte van de schutters van het Amsterdamse Kloveniersgilde. Op het portret staan onder anderen kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch afgebeeld.

Van Rijn maakte het werk voor de Kloveniersdoelen, een van de verenigingsgebouwen van de Amsterdamse schutterij, de burgerwacht van de stad. Het is het enige schuttersstuk van Van Rijn en wordt geprezen vanwege de gedurfdheid en levendigheid. Dat bereikte hij door een contrast te gebruiken van lichte en donkere kleuren, een variatie aan lichaamshoudingen, de gebaren die de personages gebruiken en doordat hij het onderwerp vormgeeft als een toneelstuk.

Sinds 1885, bij de opening van het Rijksmuseumgebouw, heeft het schilderij - dat eigendom is van de gemeente Amsterdam - een vaste plek in het museum. Pierre Cuypers, de architect van het Rijksmuseum, ontwierp er een eigen erezaal voor, waar het jaarlijks door zo'n 2,2 miljoen mensen wordt bekeken.

De Nachtwacht is twee keer eerder gerestaureerd. De eerste keer was in 1947, waarbij 63 gaten en scheuren werd opgemerkt en hersteld. In 1976 moest het opnieuw worden gerestaureerd, nadat een man het schilderij een jaar daarvoor bewerkte met een mes.

Wat is er al gebeurd?

De conditie van het schilderij wordt continu gecontroleerd. Hierbij is opgemerkt dat er veranderingen zijn opgetreden, zoals het hondje rechtsonder op het schilderij dat wit is uitgeslagen.

Een onderzoeksteam dat bestaat uit meer dan twintig natuurwetenschappers, conservatoren, restauratoren en fotografen van het Rijksmuseum, zal daarom de komende maanden een diepgaand onderzoek naar De Nachtwacht starten.

Er is volgens Katrien Keune, conservator en lid van het onderzoeks- en restauratieteam van het Rijksmuseum een vrij duidelijk schema gemaakt over hoe het onderzoek gaat verlopen. "Dat zal in elk geval een jaar kosten. We moeten een goede diagnose maken van wat we gaan doen, en wat juist niet. Op basis hiervan maken we een inschatting voor de restauratie."

De ruimte waar de Nachtwacht voorheen hing. (Foto: Erik Smits)

Wat komt er bij het onderzoek kijken?

Voor het onderzoek is het 337 kilo wegende kunstwerk voor de eerste keer in zes jaar verplaatst naar een andere ruimte.

Bij het onderzoek worden de nieuwste en meest geavanceerde beeldtechnieken gebruikt, zoals fotografie in hoge resolutie en zeer geavanceerde computeranalyse. Hiermee kan het schilderij minutieus in beeld worden gebracht, doordat niet alleen de oppervlakte van het schilderij wordt onderzocht, maar alle lagen van het schilderij. Zo kan worden bekeken welke veranderingen hebben plaatsgevonden en ook worden begrepen hoe deze op hebben kunnen treden.

Ook worden voorgaande restauraties bekeken. Aan de hand hiervan wordt besloten hoe het schilderij het best gerestaureerd kan worden.

De eerste stap van het onderzoek, dat maandag wordt uitgevoerd, is het maken van foto's van zeer hoge resolutie. Door deze gedetailleerde foto's kan veel worden afgelezen, zoals de samenstelling van de verf die Van Rijn gebruikte, hoe hij schilderde en wat er in de afgelopen jaren is veranderd.

Elke techniek die wordt gebruikt, heeft een specialiteit. "Daarom duurt het ook een jaar, het is een soort puzzel die moet worden gemaakt", zegt conservator Keune. "Elke techniek levert veel beelden en data op, het is lastig om dat met elkaar te vergelijken."

De Eregalerij, waar de Nachtwacht naartoe wordt verplaatst voor het onderzoek en de restauratie. (Foto: Erik Smits)

Wat merkt het publiek ervan?

Het publiek kan dus online live meekijken met het onderzoek en de restauratie. Het museum heeft gekozen om het in het openbaar te doen, omdat ze het proces graag met het publiek willen delen.

"De Nachtwacht is een icoon van Nederland, het is belangrijk om open en helder te zijn in wat we doen en om te laten zien hoe we ermee omgaan", vertelt Keune. "Daarnaast willen we het schilderij ook niet twee jaar, of langer, ontoegankelijk maken voor het publiek."

In principe zal al het onderzoek plaatsvinden tijdens de openingstijden van het Rijksmuseum. Bepaalde oplosmiddelen worden niet gebruikt, omdat die gevaarlijk kunnen zijn voor het publiek. Ook kan er nu niet in het donker worden gewerkt. "Er zijn maatregelen genomen zodat alles veilig is voor de gebruiker en het publiek. In de restauratiefase zal er ter plekke afzuiging zijn en worden er maskers gedragen."

Bang dat het Rijksmuseum minder bezoekers zal krijgen, is de conservator niet. "Ik denk juist dat er meer mensen komen. Het is uniek wat we hier gaan doen, een once in a lifetime-mogelijkheid om zo een keer De Nachtwacht te kunnen bewonderen."