Boekrecensie: Harper Lee in nieuwe roman te veel bezig met uitleggen

Kolossaal gehypte roman van Harper Lee over de maatschappelijke verschuivingen in het zuiden van de VS aan het begin van de twintigste eeuw.
BEOORDELING

Scout ofwel Jean Louise Finch, het meisje uit To Kill a Mockingbird, is in Ga heen, zet een wachter twintig jaar ouder en woont al een tijd in New York.

Ze gaat naar haar geboortedorp Maycomb in de zuidelijke staat Alabama omdat haar vader, de advocaat Atticus Finch, ziek is. Het beeld dat ze altijd van haar vader heeft gekoesterd, krijgt in deze roman een forse dreun.

Naar verluidt was dit de eerste roman van Harper Lee, en heeft ze haar manuscript op aanraden van de uitgever herschreven. Het resultaat was To Kill a Mockingbird (1960), dat in het Nederlands verscheen als Spaar de spotvogel.

Die roman ging over het jonge meisje Scout dat haar rechtschapen vader in de bres zag springen voor een zwarte Amerikaan, die ten onrechte werd beschuldigd van verkrachting. 

Verschuivingen

In Ga heen worstelt het zuiden van de Verenigde Staten nog steeds met de maatschappelijke verschuivingen, deels ook door de straffe bemoeienis van het Noorden. De oude structuur - arm/rijk, patriciër/plebejer, zwart/blank - is al een tijd onderhevig aan veranderingen, die gepaard gaan met fricties en conflicten.  

In het eerste deel van de roman slaat Jean Louise de veranderingen in haar geboortedorp met weemoed gaande. De beschrijvingen van het hedendaagse Maycomb vult ze aan met herinneringen uit haar kindertijd en anekdotes van school.

Er zitten mooi nostalgische passages tussen, maar het zijn overwegend losstaande vertelsels. De voornaamste kwestie is of Jean Louise als vrijgevochten jonge vrouw nog wel bij haar jeugdliefde Henry past.

Verafgood

Sinds haar kindertijd heeft Jean Louise haar vader verafgood als een icoon. Haar wacht een desillusie als ze merkt dat Atticus en Henry een vergadering bijwonen waar een racistische spreker aan het woord is.

Ontzet trekt ze de conclusie dat haar vader, Henry en iedereen in Maycomb fout is. Later treft ze haar oom Jack, die haar de oude en de nieuwe orde in het zuiden van de VS uitlegt, en hoe het proces van de overgangsfase verloopt, of dient te verlopen. Jean Louise is nog te ontdaan om hem echt te begrijpen.

In de tamelijk rechtlijnige verhaalstructuur is vervolgens Henry aan de beurt om zijn zegje te doen over Jean Louise. Haar gedoodverfde bruidegom vertegenwoordigt een andere maatschappelijke verschuiving: hij is de plebejer, de onderklasse die zich in deze nieuwe tijd aan het opwerken is.

Hij probeert haar duidelijk te maken dat hij zich kan inleven in de gemeenschap waar de verhouding eeuwenlang anders is geweest. Iets waar Jean Louise, behorende tot de bevoorrechte klasse, zich juist niet in kan inleven. Ook zegt hij dat Atticus geen lid van de Ku Klux Klan is, maar een vergadering heeft bijgewoond om te weten wie er precies onder de witte kappen schuilgaan.

Confrontatie

Dan volgt de confrontatie met vader Atticus zelf, die qua strekking op Henry's verhaal lijkt. Atticus weerlegt haar conclusie over de aard van de vergadering: de rabiate spreker was niet zijn keus, maar iemand die per se het woord wilde hebben, en ook zij moeten hun mening kunnen ventileren, hoe abject die ook is, vindt Atticus.

Hij wijst haar op complexe fricties vanwege de omwentelingen op het gebied van burgerrechten in het zuiden, waar het merendeel van de bevolking in gelijkheid gelooft. De ontwikkelingen vergen echter tijd, en hij is kritisch op zowel de burgerrechtenorganisatie NAACP die veranderingen wil forceren in plaats van begeleiden, als op organisaties als de KKK die grove maatregelen nemen om elke verandering tegen te houden.     

Nog altijd is Jean Louise niet overtuigd, totdat ze opnieuw de dialoog aangaat met oom Jack. Jack gaat verder in zijn duiding van de maatschappelijke verschuivingen en die zijn gecompliceerd, gezien de Amerikaanse ontstaansgeschiedenis, de oorlogen, de vorming van federale regering, de ontwikkelingen in de staatsinrichting, de bemoeienis vanuit het Noorden en de verschillen tussen Noord en Zuid.

Ivoren Toren

Hij trekt haar uit haar Ivoren Toren en verwijt haar erin terug te willen kruipen door Maycomb achter zich te laten, terwijl er werk aan de winkel is voor mensen als zij om de nieuwe maatschappelijke orde in banen te leiden. Jean Louise herziet ten slotte haar mening over haar vader.

Wellicht dat Lee zelf ook vond dat ze in dit boek te veel bezig was met uitleggen. De personages hebben overwegend een eenduidige mening en krijgt daardoor iets van een schoolboekstructuur. Bovendien is geen roman dik genoeg om via een paar dialogen deze onderwerpen genuanceerd genoeg over het voetlicht te brengen. Voor Mockingbird draaide Lee de tijd twee decennia terug en creëerde haar personage dat een voorbeeld zou kunnen zijn in de burgerrechtenbeweging, als een soort iconische abstractie. Dat bleek een goede zet.

Uitgeverij de Bezige Bij

Facebook & Twitter

Facebook & Twitter
Volg het nieuws van NU.nl/Entertainment ook op Facebook en Twitter

NUwerk

Tip de redactie