Boekrecensie: Vercors - De stilte der zee

De stilte der zee is een kleine vertelling over grote thema's. Letterlijk klein, want deze novelle beslaat niet meer dan 55 pagina's. 

Het boekje van Jean Bruller werd voor het eerst in 1942 uitgebracht onder een pseudoniem, Vercors, en het was bedoeld als stil verzet tegen de Duitse bezetting.

In een niet nader benoemd dorp in de Franse provincie woont een Fransman met zijn nichtje. Hun land is bezet, de heersende aanwezigheid van de Duitsers is een feit. Ze worden gedwongen onderdak te verlenen aan een Duitse officier. Hun daad van verzet is om geen woord tegen de man te zeggen. Zwijgend wijzen ze hem zijn kamer en zwijgend geven ze hem te eten.

Symbiose

De officier aanvaardt hun zwijgzaamheid omdat hij die begrijpt. "Mensen die van hun vaderland houden draag ik grote achting toe," zegt hij. En in de drukkende stilte vervalt de Duitser na verloop van tijd in lange monologen over de merites van Duitsland, hoe Frankrijk gebaat zou zijn bij een symbiose tussen de twee landen.

De situatie is het ideale uitgangspunt voor de kwestie waar zoveel mensen zich het hoofd over braken en breken: wat bezielde de Duitsers, wat dreef hen tot de daden die in zwarte inkt in de geschiedenisboeken zijn gegrift?

Vercors kruipt in het hoofd van deze aanhanger van het naziregime, en maakt van de Duitser een ambivalente man. Een kunstminnende componist in officierspak, die zijn gastheer en -vrouw met alle egards behandelt en ook duidelijk uitdrukking geeft aan zijn bewondering voor de rijke cultuur van Frankrijk.

Niettemin is hij een bezetter, en hij zet daar geen vraagtekens bij. Ondanks zijn hoffelijkheid, zijn grote algemene ontwikkeling en zijn liefde voor Frankrijk, is hij ervan overtuigd dat Duitsland het beste is dat Frankrijk zou kunnen overkomen. Kennelijk is de man zich er niet van bewust dat hij is gehersenspoeld door de nazipropaganda.

Portret

Het leidt tot een krachtig, intiem en inzichtelijk portret van opponenten die maand in maand uit met elkaar in dezelfde ruimte zitten. Er valt geen onvertogen woord, het is oorlog op zijn beschaafdst. Zij, het nichtje, heeft geen andere middelen dan verwoed borduur- en breinaalden te hanteren. Ze negeert de Duitser, maar in Vercors' uitgebeende stijl is haar afkeer zo expressief alsof ze die recht in zijn gezicht zou hebben geslingerd.

Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van de oom, die de voorkomende Duitser iets milder is gezind. Maar hij slaagt er niet in zijn nichtje te bewegen tot een toeschietelijker houding. Het keerpunt in het verhaal is als de officier door een ontluisterende ontmoeting met zijn co-officieren de duistere keerzijde van de propaganda ontdekt, dat het totalitaire systeem is gebaseerd op leugens.

Hij raakt er zelfs door gedesillusioneerd, en al is dat begrijpelijk vanwege het soort man dat hij is, het is toch een gewaagde tournure in een verhaal dat indertijd als aanklacht tegen de bezetting is geschreven.

De stilte der zee is voorzien van een voorwoord van Henk Pröpper, directeur van De Bezige Bij, vanwege de oorlogstragiek die aan dit werk kleeft. Het manuscript kwam tijdens de oorlog bij de ondergrondse Bezige Bij terecht. Toen de drukproeven in handen vielen van de Gestapo, zijn de twee drukkers en de typograaf gedood.

De Stilte der Zee is verschenen bij Uitgeverij de Bezige Bij in een vertaling van Frans de Haan.

Lees meer over:

Facebook & Twitter

Facebook & Twitter
Volg het nieuws van NU.nl/Entertainment ook op Facebook en Twitter

NUshop

Tip de redactie