Van de wooncrisis tot de hoge werkdruk in de zorg en het onderwijs, 2021 was het jaar van de tekorten. In de laatste dagen van het jaar staat NU.nl in een speciale serie stil bij deze problemen. Hoe zijn ze ontstaan? Maar vooral: wat zijn de oplossingen? Vandaag: een tekort aan begrip voor elkaar.

Wat is dit tekort?

Nog niet eerder sinds het begin van de coronacrisis waren de spanningen in de samenleving zó zichtbaar. Dit jaar kenmerkte zich niet alleen door de avondklokrellen, ook de discussie over het halen van een coronaprik of de rellen naar aanleiding van het 2G-beleid maakte de verdeeldheid duidelijk.

Het idee dat er spanningen in de samenleving zijn, is van alle tijden. Maar de coronacrisis heeft ze onder een vergrootglas gelegd, zegt Josje den Ridder, die als onderzoeker aan het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is verbonden. "Het gevoel dat er spanningen zijn, leeft nu wel heel sterk. Zo'n crisis is iets waar deze spanningen samenkomen."

Opvallend is dat we aan het begin van de coronacrisis een iets sterker gevoel van saamhorigheid en wat meer vertrouwen in de medemens hadden. Uit het onderzoek van het SCP blijkt dat dit gevoel na die eerste maanden weer snel afzwakte. Op dit moment verschilt het niet veel meer van het gevoel dat we voor de coronacrisis hadden.

"We oordelen bijvoorbeeld best hard over de ander die zich niet aan de maatregelen houdt", zegt Den Ridder. "Er is een spanning tussen tolerant willen zijn en tegelijkertijd een eigen mening hebben. Dat is een spiegel die je de mensen voor zou willen houden."

Zie ook |Rellen dienen volgens experts niet alleen als verzetje, maar tonen ook frustratie

Hoe is dit tekort ontstaan?

Christian Bröer, universitair hoofddocent sociologie bij de Universiteit van Amsterdam, ziet een "duidelijke ontwikkeling in de waarneembare conflicten". Na de eerste weken van 2020, waarin het idee van gevaar overheerste, nam de onzekerheid over het coronavirus en het bijbehorende beleid namelijk toe.

"Hoe groot is de druk op de zorg, hoe gevaarlijk is het virus nou echt? Sommige mensen zijn op basis van die vragen strikter geworden in het naleven van regels, anderen juist soepeler." Daarnaast is het elke keer als er nieuwe vrijheidsbeperkende maatregelen worden ingevoerd moeilijker om vrijheid op te geven, voegt hij eraan toe.

Volgens de socioloog speelt daarbij ook mee dat er al lange tijd sprake is van een soort populisme waarbij mensen op allerlei manieren te horen krijgen: wat jij wil, is het belangrijkst. Dat straalt niet alleen de politiek zelf uit, maar bijvoorbeeld ook de markt, legt Bröer uit. "Je kunt altijd en overal individueel geluk shoppen. Het slechte daarvan is dat mensen leren: ik wil iets, dus ik krijg het."

Mensen leggen daardoor meer focus op zichzelf, terwijl bij de coronamaatregelen de nadruk op het collectief ligt. "Dat vloekt met het inmiddels diep verankerde individuele gelijk", zegt Bröer. "Die spanning tussen voortdurend mensen als individu aanspreken terwijl collectieve regelingen nodig zijn, zien we al vijftig jaar toenemen. Dat verklaart voor een deel de moderne polarisatie."

Wat zijn daar de gevolgen van?

Den Ridder ziet veel verdeeldheid, maar noemt dit op basis van wat zij tijdens onderzoek tegenkomt geen polarisatie. "Er zijn mensen met heel uitgesproken opvattingen, maar ook nog veel mensen in het midden. Bijvoorbeeld in de discussie over wel of niet vaccineren of vrijheid versus gezondheid."

De wrijvingen tussen die mensen zijn wel zichtbaarder. Nu het belangrijk is dat iedereen zich aan de coronamaatregelen houdt, zijn er ook mensen die duidelijk laten zien dat ze het hier niet mee eens zijn. Dat geldt overigens ook voor het debat over (verplichte) coronavaccinatie.

Als er echt sprake is van polarisatie in een land, dan verliezen mensen die binding met elkaar, legt ze uit. "Dan krijg je dat mensen elkaar echt niet meer kunnen en wíllen begrijpen." Dat zien de onderzoekers nu nog niet.

Zo'n tekort aan vertrouwen komt het hardst aan bij groepen mensen die ook al een tekort aan middelen hebben, zegt Lotte Vermeij, die net als Den Ridder als onderzoeker aan het SCP verbonden is. Zij zijn vanwege bijvoorbeeld hun kleine sociale netwerk en gebrek aan geld meer aangewezen op de samenleving. Een tekort aan persoonlijke hulpbronnen werkt ook door in de manier waarop mensen kijken naar de samenleving en het vertrouwen dat zij in instanties hebben.

Den Ridder sluit zich daarbij aan: "Sommige mensen kunnen wel zeggen 'Ik maak mij zorgen', maar voor andere, kwetsbaardere groepen komt het gebrek aan begrip en een killere maatschappij veel harder aan."

Over het SCP-onderzoek

Welke oplossingen zijn er?

Over een oplossing kunnen de onderzoekers kort zijn: "Blijf kijken naar wat ons wél bindt." Dat is niet alleen een taak van politici, maar ook van de media, legt Vermeij uit.

Zo blijkt uit hun onderzoek dat er in het vaccinatiedebat nog best veel begrip voor elkaars standpunten is. Er zijn wel zorgen over de groeiende maatschappelijke verschillen, maar respondenten denken soms ook dat dit beeld in de media ontstaat. "De uitersten zijn er, die moet je laten zien. Maar je moet ook kunnen tonen wat de veelal zwijgende meerderheid vindt."

De lockdowns bevorderen het wederzijdse begrip niet, omdat mensen elkaar niet meer spontaan tegenkomen en daarbij positieve ervaringen opdoen. "Na de lockdown moeten we weer de straat op om het positieve in elkaar te zien", zegt Den Ridder. "Het is niet een proces dat vanzelf goed komt, het is iets waar wij zelf en de politiek voor moeten zorgen."