Precies twee maanden geleden ontving Ghana als eerste land gratis coronavaccins via het COVAX-programma van onder meer de gezondheidsorganisatie WHO. Sindsdien zijn via dit programma zo'n 43 miljoen prikken naar 119 landen verscheept. Ondanks opgelopen vertraging denken de organisaties nog steeds voor het eind van het jaar de beoogde twee miljard vaccins te hebben geleverd.

De impact van de coronacrisis is enorm: niet alleen in Nederland, maar ook in de armere landen. "Soms niet zozeer in het aantal slachtoffers, maar ook in de coronamaatregelen, die effect hebben op de economie in het land en de armoede kunnen versterken", zegt Sabine de Jong, coördinator internationale programma's bij UNICEF Nederland. Ze is als programmaleider betrokken bij COVAX.

Wereldwijd snel inenten is belangrijk, ook voor Nederland. Wanneer andere landen te traag vaccineren, kunnen daar namelijk nieuwe varianten van het virus opduiken, zegt onder meer de WHO. Mogelijk werken de vaccins niet goed tegen zo'n variant. Als zo'n variant dan naar Nederland komt, is onze (weliswaar ingeënte) bevolking daar dan niet immuun voor. Hoe meer vaccinaties wereldwijd, hoe kleiner het risico op zulke varianten.

Wat is het COVAX-programma?

  • COVAX moet alle landen ter wereld helpen aan goede en veilige toegang tot vaccins.
  • Aan het programma werkt onder meer UNICEF mee. Die heeft ervaring met grootschalige vaccinatieprogramma's en helpt bijvoorbeeld met onderhandelen en verschepen van de prikken.
  • In totaal hebben 92 armere landen recht op gratis vaccins. Nog eens 97 rijkere landen krijgen hulp om de vaccins zelf te kopen.

Eind april zouden er ongeveer 55 miljoen doses van het vaccin geleverd moeten zijn via COVAX. Dat dat minder snel verliep dan gehoopt heeft vooral te maken met een door India ingelaste exportstop van AstraZeneca-prikken. Een groot deel daarvan zou naar COVAX gaan, dat daardoor de eerste twee maanden vertraging opliep.

Volgens De Jong is rekening gehouden met dit soort tegenslagen. "Als je kijkt naar het einddoel, verwachten we de vertraging nog wel in te halen."

De aankoop van meer en andere prikken moet deze achterstand inhalen. COVAX heeft naast AstraZeneca-vaccins ook doses van farmaceuten Pfizer/BioNTech, Janssen en Novavax gekocht.

Ghana ontving op 24 februari als eerste een levering gratis coronavaccins.

Ghana ontving op 24 februari als eerste een levering gratis coronavaccins.
Ghana ontving op 24 februari als eerste een levering gratis coronavaccins.
Foto: ANP

'Mensen moeten het vaccin ook willen'

Twee maanden leveren aan landen brengt ook de bijbehorende obstakels aan het licht. Met één daarvan werd al rekening gehouden: de vaccins moesten bezorgd worden in moeilijk te bereiken gebieden, zoals hooggelegen bergdorpen of conflictgebieden. Daarvoor worden onder meer drones en ezels ingezet.

Ander struikelblok bleek het wantrouwen in sommige landen tegen de vaccins. "Dit zagen we, en zien we, nog steeds", aldus De Jong. "Dat is wel zorgelijk, want je kunt wel vaccins beschikbaar hebben, maar mensen moeten het ook willen."

UNICEF is naar eigen zeggen druk bezig met voorlichtingscampagnes in deze landen. "Wat er op sociale media bijvoorbeeld rondgaat aan onjuiste informatie, daar proberen we objectieve informatie tegenover te zetten."

Landen die gratis vaccins hebben aangevraagd en hebben gekregen

© Bart-Jan Dekker/LocalFocus

Landen moeten het straks grotendeels zelf afkunnen

Hoewel COVAX de vaccins levert en materiaal beschikbaar stelt, is het aan de landen zelf om te zorgen dat de prikken daadwerkelijk worden gezet. Nog niet alle landen die vaccins hadden besteld, hebben deze ontvangen. Dit omdat ze bijvoorbeeld nog niet genoeg zorgverleners hebben opgeleid: een voorwaarde die het programma stelt voordat het vaccins levert.

Uiteindelijk moet 20 procent van de bevolking in deze landen via COVAX worden ingeënt. Op de vraag in hoeverre het programma nuttig is, wanneer 'maar' een vijfde van de bevolking een prik krijgt, beaamt De Jong dat het klinkt als weinig.

Toch denkt ze dat het nut heeft: "Eigenlijk wil je dat iedereen direct is ingeënt. Maar de realiteit is gewoon dat dit ook vanwege fondsentekorten én de grootte van de logistieke operatie niet gaat lukken. Daarom is uiteindelijk gezegd: we streven naar 20 procent, dan hebben we de meest kwetsbare mensen en zorgverleners geprikt."

COVAX dient als een "kapitaalinjectie" in de gezondheidssystemen in deze landen, legt De Jong uit. Na 2021 kunnen deze landen het hopelijk grotendeels zelf af, zegt ze. "Hoewel ook daar wel hulp bij nodig zou zijn."