Dat kerken op basis van de grondwet in principe uitgezonderd zijn van de door de overheid opgelegde coronamaatregelen, betekent niet dat de overheid helemaal niet mag ingrijpen, zeggen deskundigen in gesprek met NU.nl. Maar om te kunnen ingrijpen, moet er wel sprake zijn van urgentie en proportionaliteit. Het is de vraag of de incidenten bij de kerken op Urk en in Krimpen aan den IJssel voldoende reden zijn.

Wat ging hieraan vooraf?

Kerken hebben op basis van de grondwet de garantie dat ze hun godsdienstvrijheid kunnen uitoefenen. De wetgever, Den Haag in dit geval, kan wél middels een wetswijziging beperkingen opleggen aan deze godsdienstvrijheid, zegt Sophie van Bijsterveld, hoogleraar religie, recht en samenleving aan de Radboud Universiteit.

Tegelijkertijd speelt ook het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) een rol bij het eventuele ingrijpen op deze godsdienstvrijheid, benadrukt de hoogleraar. "Maar de godsdienstvrijheid mag pas worden beperkt als er wordt voldaan aan de eisen die het verdrag daaraan stelt. Zo moet de beperking onder meer noodzakelijk zijn voor de democratische samenleving, er moet dus een zekere urgentie spelen, en daarnaast moet het proportioneel zijn."

Een nieuwe door de overheid opgestelde wet, waardoor de kerken bijvoorbeeld verplicht worden gesteld zich aan de extra coronamaatregelen te houden, kan alleen worden opgesteld als aan deze voorwaarden wordt voldaan, zegt Teunis van Kooten, advocaat en als wetenschappelijk onderzoeker religie en recht verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Kerken die deuren openden 'incidenteel'

Of de openstelling van twee kerken noodzakelijk en urgent genoeg is om ingrijpen door de overheid te rechtvaardigen, daar valt over te twisten, zeggen de deskundigen.

Koepelorganisatie CIO heeft namelijk afspraken met het ministerie gemaakt over het vrijwillig afschalen van kerkdiensten, waardoor de noodzaak dit in de wet vast te leggen er vooralsnog niet is. "De vraag is ook of dat nodig is, omdat er slechts twee kerken zijn die hierin een andere koers varen", zegt Van Kooten, die benadrukt dat het om incidenten gaat.

Door het handelen van de twee kerken ontstaat er wel weer discussie over deze kwestie, ziet Van Bijsterveld. De hoogleraar sluit niet uit dat de wetgever op een gegeven moment tot de conclusie kan komen dat er wel ingegrepen moet worden. "Tot nu toe heeft Grapperhaus gezegd dat wat er gebeurt zeer onwenselijk is, maar dat het nog niet de noodzaak aantoont en het opleggen van beperkingen aan de kerken rechtvaardigt."

Ondanks dat het juridisch mogelijk is regels aan de kerken op te leggen, is er volgens Van Bijsterveld ook reden om een gezonde afstand tussen kerk en overheid te behouden. "Maar daar hoort naar mijn mening ook bij dat kerken hun eigen verantwoordelijkheid nemen."