Het instellen van een avondklok is een omstreden maatregel om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Ondertussen lijken andere maatregelen, zoals het verplicht thuiswerken, door lang niet iedereen te worden nageleefd. Kan de overheid bedrijven dwingen te sluiten en thuis te gaan werken?

Bijna de helft van alle Nederlanders gaat nog steeds (gedeeltelijk) naar kantoor, meldde vakbond CNV afgelopen week na een groot onderzoek onder thuiswerkende leden. Een kwart van deze groep wordt zelfs door de werkgever actief gevraagd om niet thuis te werken.

Het lijken vreemde signalen nu de Britse variant van het coronavirus oprukt. Scholen blijven nog weken gesloten en de overheid overweegt nu serieus het instellen van een avondklok. Waarom houden bedrijven zich niet massaal aan de coronaregels? Of waarom dwingt de overheid bedrijven niet om alle werknemers thuis te laten werken?

Het korte antwoord: het zou in theorie vast wel kunnen. Maar er zitten een heleboel praktische én juridische haken en ogen aan zo'n verregaande stap. En de kans dat zo'n plan in de Kamer een meerderheid krijgt, lijkt klein. Bovendien is de vraag hoe groot het effect zou zijn.

'Kabinet dacht dat polderen wel zou werken'

"In principe zou het een zelfde soort maatregel zijn als het sluiten van winkels", stelt hoogleraar arbeidsrecht Ruben Houweling. "Middels een noodverordening - we verkeren in een crisissituatie - zegt de overheid tegen een ondernemer: u moet in het landsbelang tijdelijk uw bedrijf sluiten. Dat is nu ook gebeurd met de horeca, de bouwmarkten en de kledingwinkels."

Maar Houweling stelt dat het sluiten van een kantoor lastiger te onderbouwen is dan bijvoorbeeld het sluiten van een IKEA of HEMA. "Het is voor de economie een rigoureuze ingreep, dus je moet wel kunnen onderbouwen waarom je zoiets doet. In een grote winkel vinden elke dag veel bewegingen plaats, daar komen mensen met elkaar in contact. Op kantoor heb je, bij wijze van spreken, contact met vijf of tien collega's. Mocht iemand besmet raken, dan zijn de collega's makkelijk te traceren."

Hoogleraar staatsrecht Herman Bröring van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) vindt de vraag of de overheid wettelijk het recht zou hebben lastig te beantwoorden. "Het kabinet dacht: met polderen en overleggen komen we er wel", stelt hij. "Het bedrijfsleven neemt zijn verantwoordelijkheid wel. Maar dat blijkt toch lastiger te zijn dan verwacht, zeker tijdens deze tweede lockdown."

'Exacte invulling van regel zou heel ingewikkeld zijn'

De speciale coronawet geeft het kabinet in theorie verdergaande bevoegdheden om in deze crisisperiode in te grijpen in de samenleving. "De Tweede Kamer kan echter wel aan de rem trekken als er geen steun is voor bepaalde maatregelen. Ik denk dat deze maatregel nog meer weerstand opwekt dan de avondklok."

Bovendien zet Bröring grote vraagtekens bij de haalbaarheid van zo'n maatregel. "Voor wie maak je uitzonderingen? En hoe ga je zo'n maatregel controleren? De exacte invulling van zo'n besluit lijkt mij, zowel praktisch als juridisch, heel gecompliceerd."

Dat beaamt hoogleraar constitutioneel recht Leonard Besselink van de Universiteit van Amsterdam (UvA). "Er is onder collega's de afgelopen tijd een informele discussie geweest over deze hypothetische vraag", vertelt hij. "Ik denk zeker dat de overheid zo'n maatregel zou kunnen nemen. Er bestaat niet zoiets als het wettelijk recht om een kantoor open te houden. In principe zou zo'n stap in het verlengde liggen van de wettelijke bepaling dat een winkel binnen bepaalde tijden open mag zijn."

'Positieve effect van zo'n stap is lastig te onderbouwen'

Maar of er rechtsgrondslag is om bedrijven daadwerkelijk te dwingen te sluiten, durft Besselink niet te zeggen. "De overheid mag alleen maar dingen doen die binnen de grenzen van de wet vallen. Die nieuwe coronawet zorgt echter voor een gebied waarin allerlei uitzonderingen mogelijk zijn, mits het parlement de maatregelen steunt."

Elk besluit zal aantoonbaar noodzakelijk en proportioneel moeten zijn, stelt Besselink. "Over die criteria zijn moeilijk harde cijfers te leveren. Die discussie zie je nu ook bij het instellen van de avondklok."

Harde recente cijfers over aantal thuiswerkers ontbreken

Het miniserie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft de afgelopen maanden het thuiswerken vooral gestimuleerd met digitale portalen vol thuiswerktips, laat een woordvoerder weten. Ook zijn hier tips te vinden hoe leidinggevenden ondanks het thuiswerken goed contact met hun personeel kunnen onderhouden.

Werkgeversorganisatie VNO-NCW heeft desgevraagd geen recente gegevens over hoeveel mensen momenteel thuiswerken. "De werkgevers stimuleren thuiswerken op kantoren voor zover dat mogelijk is", legt een woordvoerder uit. "Maar de helft van de bevolking werkt in een fabriek of op een bouwplaats of in een supermarkt. Voor die mensen is thuiswerken simpelweg geen optie."

De Jonge over waarom regels worden aangescherpt terwijl cijfers dalen
201
De Jonge over waarom regels worden aangescherpt terwijl cijfers dalen