Het kabinet Rutte III is vrijdag gevallen, terwijl we midden in de coronacrisis zitten. Is dat erg? En hoeveel slagkracht heeft een demissionair kabinet nog bij de aanpak van de crisis?

In het kort:

  • We zitten sowieso vanaf maart tot de zomer in deze situatie.
  • De coronacrisis is urgent, dus daar mag het kabinet over besluiten.
  • De Kamer mag vanwege de coronawet dingen blokkeren die haar niet zinnen.

Het is een interessante en tot op zekere hoogte unieke situatie, erkent hoogleraar bestuurskunde Heinrich Winter van de Rijksuniversiteit Groningen.

"Maar tegelijkertijd versnelt aftreden het proces netto maar een aantal weken", voegt hij daar meteen aan toe. "Het kabinet zou sowieso op 17 maart demissionair zijn geworden, vanwege de verkiezingen. We kennen door het gefragmenteerde politieke landschap vaak een relatief lange formatieperiode. Dus het is niet ondenkbaar dat Nederland tot in de zomer zonder fungerend kabinet zit."

In zo'n geval mag een kabinet geen besluiten meer nemen over controversiële onderwerpen waar veel onenigheid over is of waar intensief over gesproken moet worden. De coronacrisis valt echter onder de urgente onderwerpen waar het kabinet wél de regie over houdt.

"Iedereen in de politieke arena snapt dat dit een uitzonderlijke situatie is", legt Winter uit. "Iedereen in de Tweede Kamer, misschien met uitzondering van Thierry Baudet, zal het er dus ook mee eens zijn dat het kabinet hier besluiten over blijft nemen."

Dit waren de belangrijkste punten van de coronapersconferentie
180
Dit waren de belangrijkste punten van de coronapersconferentie

De situatie is niet uniek: het gebeurde eerder in 1977

Het is eerder gebeurd dat een kabinet demissionair was tijdens een crisissituatie. De treinkaping bij De Punt en de gijzeling van een lagere school in Bovensmilde hielden Nederland eind mei 1977 wekenlang in de greep, toen het kabinet-Den Uyl net was afgetreden.

"Als een premier ontslag aanbiedt bij de koning, dan vraagt de koning de premier wel alles te blijven doen wat het landsbelang vereist", legt hoogleraar constitutioneel recht Leonard Besselink van de Universiteit van Amsterdam uit.

Hoewel de Tweede Kamer altijd beslissingen van het kabinet moet kunnen controleren, heeft de Kamer staatsrechtelijk gezien weinig middelen om een premier terecht te wijzen als in een crisis omstreden besluiten worden genomen. "In het uiterste geval stuurt het parlement een kabinet naar huis. Maar dat is al gebeurd. Dat maakt de Kamer in principe vleugellam."

Zo verliep de treinkaping De Punt en gijzeling Bovensmilde
144
Zo verliep de treinkaping De Punt en gijzeling Bovensmilde

'Het abstracte gegeven moet in werkelijkheid worden gegoten'

Het is een ongeschreven afspraak dat een demissionair kabinet zich dus inhoudt en geen maatregelen neemt als denkbaar kan zijn dat de Kamer deze niet zou steunen.

"Het is een abstract principe dat zich elke keer in een concrete werkelijkheid moet zien te vertalen", zegt Besselink. "Je wilt als regering, zeker in een crisissituatie, niet in een patstelling met het parlement belanden. Normaliter kan een kabinet het er in de Kamer op aan laten komen en is de vraag wie van de twee als eerste buigt. Maar het is, op basis van de mores, ondenkbaar dat een demissionair kabinet dat doet."

In dit specifieke geval is er ook nog sprake van de speciale coronawet die onlangs werd aangenomen. "De Tweede Kamer kan elke nieuwe coronamaatregel die de regering wil nemen, tegenhouden. Je kunt je bijvoorbeeld indenken dat dat zou gebeuren als er toch een avondklok moet worden ingesteld en de Kamer het hier in meerderheid niet mee eens zou zijn. Het parlement is dus niet vleugellam als het gaat om deze specifieke maatregelen die verder ingrijpen in de vrijheid van de burger."

Rutte over rapport toeslagenaffaire: 'Kunnen ons er alleen voor schamen'
140
Rutte over rapport toeslagenaffaire: 'Kunnen ons er alleen voor schamen'

Het kan lastiger worden als kabinet meerderheid in Kamer verliest

Op dit moment heeft het kabinet nog een minimale meerderheid in de Tweede Kamer. Dit kan in theorie veranderen als na de verkiezingen een nieuw parlement aantreedt. "Het kan de zaak wel compliceren", zegt Winter. "Mogelijk willen partijen die zetels hebben gewonnen vaker zaken in stemming brengen. Maar tegelijkertijd steunen tot nu toe bijna alle partijen in de Kamer de corona-aanpak in grote lijnen. Het lijkt me sterk dat dat na 17 maart opeens verandert."

Heeft het eigenlijk wel waarde als een kabinet vlak voor het einde van de rit aftreedt? De hoogleraar bestuurskunde denkt van wel. "Het is een symbolisch gebaar. Maar soms is dat nodig. Als er op deze schaal rechtsstatelijke principes zijn geschonden en zo veel Nederlanders daar de dupe van zijn geworden, dan moet daar iets tegenover staan."

'In de toeslagenaffaire heeft eigenlijk iedereen schuld'

Tegelijkertijd keren naar verwachting veel van de 'schuldigen' gewoon weer terug na de verkiezingen. "In deze casus heeft iedereen schuld, ook de Tweede Kamer. Zelfs een doorbijter in dit dossier als CDA-parlementariër Pieter Omtzigt, die na de Bulgarenfraude om een keiharde aanpak riep. De grote schoonmaak die nodig zou zijn om alle betrokkenen weg te sturen, zou politiek-bestuurlijk eigenlijk onverantwoord zijn, zeker in de crisissituatie van dit moment."

Hier is Besselink het overigens niet mee eens. "Kijk gewoon naar de meest betrokkenen", suggereert hij. "Rutte, als voorzitter van de 'anti fraud squad' in de ministerraad, en de bewindslieden die betrokken waren bij de uitvoering, dus Financiën en Sociale Zaken. Doe je dat niet, dan worden het 'draaideurpolitici' die niet echt conclusies willen trekken uit hun verantwoordelijkheid. Er zijn echt wel interim-bewindslieden te vinden."