Het coronavaccin is in aantocht. Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) hoopt dat de eerste vaccinaties begin januari kunnen beginnen. Lang niet elke Nederlander kan echter direct een inenting krijgen. Bovendien kunnen meer factoren het vaccinatieproces verstoren. Deze hobbels zijn nog te nemen.

Goedkeuring

Vaccinontwikkelaars AstraZeneca, Pfizer en Moderna zijn op dit moment het verst. Hun vaccins bevinden zich in de derde en laatste fase van de ontwikkeling. Dat betekent dat de makers de vaccins aan het testen zijn op grote groepen van duizenden tot tienduizenden mensen.

Als dat proces is afgerond, leggen de farmaceuten hun data ter goedkeuring voor aan het Europees medicijnagentschap (EMA). Dat besluit uiteindelijk of het vaccin werkt en veilig genoeg is om op de markt te brengen.

Ook is het belangrijk dat de werkzaamheid van het vaccin in balans is met eventuele bijwerkingen, legt een woordvoerder van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) uit.

Het EMA is alvast bezig met het beoordelen van de vaccins via een versnelde procedure, ook wel een rolling review genoemd. Deze versnelde gang van zaken levert volgens het CBG geen onzekerheden of risico's op. "We slaan geen belangrijke controlestappen over", verzekert de zegsvrouw.

Productie

In het gunstigste geval rollen de eerste vaccins begin 2021 van de band. Het is echter onzeker hoeveel doses op welke termijn beschikbaar zijn voor Nederland. Het kabinet hoopt dat in het eerste kwartaal van 2021 3,5 miljoen Nederlanders zich kunnen laten vaccineren.

"Veel hangt af van de productiecapaciteit van de verschillende producenten", legt Ben van der Zeijst, voormalig wetenschappelijk directeur van het Nederlands Vaccin Instituut en emeritus hoogleraar vaccinatie in het LUMC, uit.

"Je ziet bijvoorbeeld dat Pfizer en Moderna nu goede resultaten laten zien, maar ze hebben maar enkele tientallen miljoenen doses beschikbaar aan het einde van dit jaar. Die moeten dan over heel de wereld verdeeld worden. AstraZeneca heeft over de miljard vaccins geproduceerd. Als dat vaccin is goedgekeurd, is er een kans dat dat in februari naar Nederland komt, maar dat is nog heel onzeker", zegt hij.

Zo moet het Pfizer-vaccin het coronavirus in je lichaam bestrijden
59
Zo moet het Pfizer-vaccin het coronavirus in je lichaam bestrijden

Vervoer en opslag

Het distribueren en bewaren van de vaccins is een gecompliceerd proces dat volgens Rogier Sanders, hoogleraar virologie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA), heel goed gemonitord zal moeten worden. Dat geldt met name voor de RNA-vaccins. Zo moet het Pfizer-vaccin op een temperatuur tussen de -70 en -80 graden Celsius blijven, ook onderweg in vliegtuigen en vrachtwagens. Voor het Moderna-vaccin lijkt een temperatuur van -20 voldoende.

Die vriestemperaturen zijn nodig, omdat "RNA per definitie een heel instabiele stof is, die makkelijk afbreekbaar is", vertelt Sanders. "Ook al is het RNA goed ingekapseld in de vaccins, toch is het niet zo stabiel als de vaccins van AstraZeneca en Johnson & Johnson, die in koelkasten bewaard kunnen worden", aldus de viroloog.

Effectiviteit

Hoewel de veiligheid van de vaccins nog niet optimaal is getest, lijken ze goed te werken. Zo maakte Pfizer deze week bekend dat het door het bedrijf ontwikkelde vaccin een effectiviteit van 95 procent heeft.

Sanders is voorzichtig: "We weten van andere vaccins dat die minder effectief kunnen zijn in oudere mensen. Zij doen wel mee in de proeven, maar in te kleine aantallen om daar nu al iets over te kunnen zeggen."

Daarnaast is nog onduidelijk hoelang de vaccins eigenlijk hun werkzaamheid behouden, wat essentieel is voor het opbouwen van groepsimmuniteit. Werkt het over zes maanden nog? Over een jaar? Moeten we over een tijd weer een vaccinatie krijgen? De tijd zal het leren.

"Je ziet bij dit coronavirus dat antistoffen afnemen en mensen opnieuw geïnfecteerd kunnen raken. Dat kan ook na vaccinatie gebeuren. Het gaat erom hoe goed het geheugen van het immuunsysteem zal werken", aldus Sanders.

Het kabinet houdt er ook rekening mee dat het coronavaccin elk jaar gegeven moet worden, net als de griepprik.

Zo wordt de effectiviteit van een coronavaccin bepaald
74
Zo wordt de effectiviteit van een coronavaccin bepaald

Vaccinatiebereidheid

Uit onderzoek van I&O Research blijkt dat het aantal mensen dat bereid is zich te vaccineren is afgenomen van 73 procent in juni naar 60 procent op dit moment.

Welk percentage van de Nederlandse bevolking ingeënt moet zijn met een coronavaccin om groepsimmuniteit te creëren, weten we volgens Sanders niet precies. Die dekkingsgraad kan namelijk verschillen per ziekte en vaccin. Bij de mazelen is het bijvoorbeeld erg hoog, namelijk zo'n 95 procent.

Bovendien: als de vaccinatiebereidheid te klein blijft, kunnen juist kwetsbaren de dupe worden als het vaccin bij hen minder goed blijkt te werken.

Van der Zeijst denkt dat het met die vaccinatiebereidheid wel goed komt. "Die onderzoeken zijn toch een dagkoers. Je zult zien dat ze als een paar mensen ingeënt zijn wel omhoog gaat."

Daarbij speelt volgens hem ook mee dat maar een beperkt aantal mensen tot de eerste vaccinatiegroep zal behoren. "Mensen kunnen dus kiezen: of je gaat nu, of je sluit achteraan in de rij."