Amsterdam en Rotterdam maakten donderdag als eerste gemeenten bekend dat het dragen van een mondkapje op bepaalde plekken verplicht wordt, terwijl het Outbreak Management Team (OMT) een dag eerder opnieuw stelde dat er geen wetenschappelijk bewijs is om een brede mondkapjesplicht te onderbouwen. Later bleek echter dat de deskundigen niet uitsluiten dat ooit heel Nederland met een mondkapje naar buiten moet. Waar ligt dat aan?

Allereerst zit er een nuance in de conclusie van het OMT. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs voor een brede mondkapjesplicht in Nederland, door het beleid waarmee Nederland het coronavirus te lijf gaat. Dat draait om het verkleinen van gezondheidsrisico's, niet het uitsluiten ervan.

Enkele studies waarop de experts zich baseren tonen namelijk aan dat mondkapjes wel degelijk besmettingen kunnen voorkomen. Maar afhankelijk van de epidemiologische situatie van het land moeten mondkapjes gedragen worden door honderdduizenden tot meer dan een miljoen personen, om één nieuwe besmetting te voorkomen.

De maatregel om een grote groep Nederlanders te verplichten tot het dragen van mondkapjes om één besmetting te voorkomen, terwijl inwoners de ervaring mogelijk als (zeer) onwenselijk ervaren, wordt als "te rigoureus" beschouwd. Dat vertelt een woordvoerder van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in gesprek met NU.nl.

Welke graadmeters leiden tot een nationale mondkapjesplicht?

Om aan te tonen hoeveel mensen moeten meewerken om één besmetting kunnen voorkomen, wijzen het OMT en RIVM op een studie van Noorse gezondheidsautoriteiten (pdf). Daarin werd een situatie geschetst waarin momenteel vijf op de 100.000 Noren besmet raken met het coronavirus.

In de meest optimistische schatting van onderzoekers zouden 114.000 inwoners één week lang een medisch mondkapje moeten dragen, om één nieuwe besmetting te voorkomen. In het meest extreme scenario, zouden 1,3 miljoen Noren een medisch mondkapje moeten dragen.

Als het relatieve aantal personen dat positief test toeneemt, zijn er minder dragers van het mondkapjes nodig om één besmetting te voorkomen.

Dragen van mondkapjes sluit niet alle risico's uit

In Nederland worden momenteel 2.0 personen per 100.000 inwoners positief getest op het coronavirus. Het RIVM laat in een reactie weten dat dat cijfer nog zeer fors moet stijgen voor een nationale mondkapjesplicht überhaupt aan de orde lijkt.

Dat komt mede doordat in de Noorse studie uit werd gegaan van medische mondkapjes, terwijl een brede mondkapjesplicht in Nederland uitgevoerd zou worden met niet-medische mondkapjes. "Het effect daarvan is onduidelijk, want ieder mondkapje is anders. Over het algemeen zijn ze minder effectief", legt de woordvoerder van het RIVM uit.

Daarnaast kan een mondkapjesplicht niet alle besmettingen voorkomen, doordat het hoogstwaarschijnlijk openbare ruimtes zal beslaan en clusters nu vooral worden aangetroffen in de privésfeer. "Er vinden veel besmettingen plaats bij familiepartijtjes, barbecues en studentenfeesten: daar worden weinig mondkapjes gedragen."

Waarom is de mondkapjesplicht in Rotterdam en Amsterdam geen slecht idee?

Hoewel in heel Nederland momenteel 2.0 per 100.000 personen positief getest worden op het coronavirus, liggen die aantallen in Rotterdam en Amsterdam veel hoger, op 6.7 en 7.1 personen per 100.000 inwoners. Daardoor zijn in die steden veel minder mondkapjesdragers nodig om één besmetting te voorkomen.

Het RIVM wil daarnaast ook onderzoek doen naar de gedragsveranderingen die mogelijk plaatsvinden als mondkapjes in het straatbeeld aanwezig zijn. Mogelijk houden inwoners door het zien van mondkapjes meer afstand tot elkaar, redeneren de experts.

Navraag bij het RIVM en het ministerie van Volksgezondheid leert dat het momenteel nog niet duidelijk is wanneer de ernst hoog genoeg is om heel Nederland een mondkapje op te dragen. De wiskundige formule die Noorwegen gebruikt, zal aangepast moeten worden en aspecten als bevolkingsdichtheid stuwen het aantal mondkapjesdragers die één besmetting kunnen voorkomen waarschijnlijk nog verder omhoog.

De woordvoerder van het RIVM durft geen voorspelling te doen of Nederland het voorbeeld van buurlanden met een mondkapjesplicht gaat volgen. "Wij volgen niet het motto 'better safe than sorry' van andere landen."