Het Verenigd Koninkrijk (VK) heeft inmiddels meer overleden coronapatiënten te betreuren dan de voormalige Europese koploper Italië, bleek eerder deze week. Critici zeggen dat de regering van premier Boris Johnson het virus onderschatte en te traag optrad. Waar liep het volgens hen precies mis?

De Britse premier had in januari andere zaken aan zijn hoofd. Hij boekte in december een monsterzege bij de verkiezingen en had opeens een groot parlementair overwicht tot zijn beschikking. De Brexit zou op 31 januari eindelijk een feit worden, waarmee een belangrijke nieuwe fase zou aanbreken: onderhandelingen over een handelsakkoord met de EU.

Johnson wilde zijn nieuwe kiezersmandaat onmiddellijk te gelde maken. Hij bereidde een grote herschikking van zijn kabinet voor en samen met zijn adviseur Dominic Cummings boog hij zich over ingrijpende hervormingen van het ambtenarenapparaat in Westminster. Berichten over een nieuw virus in China kregen geen prioriteit.

Deskundigen en andere commentatoren wijzen naar de respons van de Britse regering op 31 januari, toen het eerste ziektegeval in het VK werd bevestigd. De premier koos ervoor niet zelf als voorzitter op te treden tijdens een bijeenkomst van COBRA, het noodcomité van de Britse overheid, maar minister van Volksgezondheid Matt Hancock te sturen. Johnson hield zich tot begin maart afzijdig.

Het zwaartepunt van de besluitvorming rond de ontluikende crisis kwam bij Hancocks ministerie, wetenschappers en doktoren te liggen. Maar de uitbraak leidde al snel tot bredere problemen, bijvoorbeeld op het gebied van de inkoop van tests en beschermende middelen. Critici verwijten de Britse regering niet snel genoeg naar een kabinetsbrede aanpak te hebben gezocht.

Een stel loopt langs een muurschildering van een gemaskerde zorgmedewerker in Londen. (Foto: Pro Shots)

Uitbraak nam in maart een vlucht

Wat betreft het verloop van de uitbraak liep het Verenigd Koninkrijk een paar weken achter op Italië en Spanje. De Britten leken er in februari aardig in te slagen patiënten op te sporen en hun contacten na te gaan, maar begin maart bleek dat het coronavirus zich exponentieel onder de bevolking verspreidde. Dat was het moment waarop de tekorten aan tests en beschermingsmiddelen echt begonnen te bijten.

De Britse regering kondigde op 12 maart - een dag nadat gezondheidsorganisatie WHO de uitbraak uitriep tot pandemie - aan dat de contacten van coronapatiënten niet langer zouden worden opgespoord en getest. Dat was effectief het einde van de containtmentfase (voorkomen dat het virus zich verspreidt) en het begin van een mitigatiestrategie (de gevolgen van de uitbraak beperken).

De Britten maakten kennis met het begrip flatten the curve. "We moeten die sombrero platslaan", zei premier Johnson tegen de pers in een volgepakt zaaltje op 10 Downing Street. Hij droeg mensen met mogelijke COVID-19-symptomen op zeven dagen thuis te blijven en adviseerde zeventigplussers geen cruise te maken.

'Bevolking accepteert strenge maatregelen niet'

Johnsons regering worstelde met de vraag wanneer meer ingrijpende maatregelen op hun plaats waren. Aanvankelijk werd geopperd ouderen en andere kwetsbare groepen eerst te isoleren, omdat de bevolking nog niet klaar was voor de acceptatie van bredere maatregelen, zoals een sluiting van horeca en afgelasting van evenementen.

Dan moest wel worden uitgelegd waarom ouderen en mensen met een verzwakt immuunsysteem zich uit de samenleving moesten terugtrekken, terwijl anderen nog concerten konden bezoeken of de kroeg in konden duiken, meenden de deskundigen van SAGE, de crisisraad van wetenschappers die de Britse overheid adviseert. Ze gooiden het op groepsimmuniteit.

SAGE-deskundigen legden dat begrip uit in de media, waardoor de indruk ontstond dat het streven naar groepsimmuniteit het hoofddoel van de Britse strategie was. Critici beschuldigden de regering ervan het virus vrijelijk te willen laten rondwaren. Een op 16 maart gepubliceerde analyse door Imperial College in Londen zette de zaak verder op scherp. Daarin werd gesteld dat zo'n benadering tot honderdduizenden doden zou leiden.

Drastische koerswijziging van het kabinet

Het Britse kabinet stapte plotsklaps af van de schoorvoetende benadering, nam afstand van het gekrakeel rond groepsimmuniteit en greep strenger in. Op 18 maart werd de sluiting van alle scholen aangekondigd en op 20 maart volgden restaurants en cafés. Een strenge lockdown volgde drie dagen later. Dat was te laat, zeggen veel Britse deskundigen.

In de weken daarna werden Britse ziekenhuizen overspoeld door coronapatiënten, nog voordat de regering opdracht had gegeven de capaciteit drastisch uit te breiden. Italiaanse situaties konden nipt worden voorkomen, maar het gebrek aan beschermingsmiddelen, beademingsmachines en coronatests voor zorgpersoneel werd steeds pijnlijker. Premier Johnson belandde zelf ook als coronapatiënt op de intensive care.

Parlementair onderzoek lijkt onvermijdelijk

De Britse regering heeft inmiddels het testbeleid uitgebreid en liet vorige week weten de eigen doelstelling van 100.000 tests per dag tegen het einde van april te hebben bereikt. Daar viel wel wat op af te dingen: het ging slechts om twee dagen. Bovendien werden duizenden tests die wel waren verstuurd, maar nooit zijn geretourneerd ook meegerekend.

Een parlementair onderzoek naar de Britse aanpak van de epidemie lijkt onafwendbaar, hoewel daar pas echt over gesproken zal worden als de crisis is bezworen. Premier Johnson gaf afgelopen zondag in een interview met The Sun on Sunday alvast toe het coronavirus te hebben onderschat, totdat hij het zelf opliep.

Het VK is nog niet klaar voor een versoepeling van de lockdown, liet de premier eind vorige maand weten. "Ik weet dat het moeilijk is. Ik wil de economie zo snel mogelijk weer op gang krijgen", zei hij. "Maar ik weiger de inzet en opoffering van het Britse volk te verspillen en een tweede besmettingspiek te riskeren."

Tot woensdag zijn in het VK bijna 200.000 besmettingsgevallen bevestigd. Zeker 29.427 Britten zijn overleden aan de gevolgen van het coronavirus.

Volg de laatste ontwikkelingen rond het virus in ons liveblog.