Hoewel een vaccin tegen COVID-19 nog zeker een jaar op zich kan laten wachten, kan onderzoek naar medicijnen en antivirale middelen al eerder uitkomst bieden. Twee middelen boeken de meest bemoedigende resultaten in laboratoria en inmiddels zijn de eerste tests op mensen ook al begonnen. Mogen we al jubelen of is het daarvoor nog te vroeg?

Een van die experimentele middelen, dat beschikbaar komt voor ernstig zieke coronapatiënten, is de virusremmer remdesivir. Het middel was oorspronkelijk in ontwikkeling als anti-ebolamedicijn, maar viel af omdat andere middelen beter bleken te werken tegen deze ziekte. Nu kan remdesivir mogelijk alsnog een belangrijke rol spelen in de strijd tegen het COVID-19-virus.

Eric Snijder is viroloog bij het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Hij gebruikte het middel in zijn laboratorium bij infectieproeven in celkweekmodellen. "Het is op dit moment het beste wat we hebben, maar het moet zeker nog niet gezien worden als het wondermiddel", zegt hij in gesprek met NU.nl.

Nederlandse ziekenhuizen kunnen remdesivir sinds deze week aanvragen bij de Amerikaanse fabrikant Gilead. Vooralsnog mogen artsen het medicijn alleen toedienen aan ernstig zieke coronapatiënten die aan de beademing liggen en bij wie organen nog niet zijn uitgevallen.

'Voor sommige mensen kan het slecht aflopen'

Tot nu toe is alleen van een Amerikaanse en Italiaanse patiënt bekend dat zij herstelden na het gebruik van remdesivir. In China zijn onderzoeken gaande, "maar is het nog wachten op de eerste resultaten", vertelt Snijder.

Proeven in celkweekschaaltjes geven goede resultaten, "maar van een schaaltje gekweekte cellen naar de behandeling van mensen is een grote stap", zegt de viroloog. "Bovendien bevinden patiënten zich doorgaans in allerlei verschillende stadia van de ziekte en die variatie maakt het lastiger om de werking betrouwbaar te meten."

Daarnaast kan ook niet elke ernstig zieke coronapatiënt remdesivir krijgen, omdat er altijd een controlegroep nodig is die het medicijn niet krijgt, legt Snijder uit. "Het lijkt me voor artsen heel moeilijk om deze keuzes te moeten maken, want je weet dat het voor sommige mensen slecht kan aflopen."

Mogelijk vaccin tegen coronavirus getest op mensen in VS
59
Video
Mogelijk vaccin tegen coronavirus getest op mensen in VS

Anti-malariamiddel tegen coronavirus

Een ander veelbelovend middel is het malariamedicijn chloroquine, dat al sinds 1934 op de markt is. Onderzoekers aan de KU Leuven in België ontdekten vorige maand dat het medicijn mogelijk ook werkt tegen COVID-19.

In China wordt dit middel al een tijdje gebruikt bij ernstig zieke coronapatiënten en de eerste resultaten daarvan wijzen in de goede richting, zegt Vlaams viroloog Annemie Vandamme van de Katholieke Universiteit Leuven. Bewijs dat het middel klinisch werkt, is er echter nog niet. "Vanuit China komen daarvan binnenkort de eerste resultaten naar buiten."

Chloroquine is op zichzelf, voor zover Vandamme kan inschatten, "niet zo krachtig". Wel heeft zij er goede hoop in dat chloroquine in combinatie met andere middelen uitkomst kan bieden. "In China leek dat ad hoc spectaculaire resultaten op te leveren. De vraag is alleen of dit ook op systematisch niveau zal zijn."

Groningse onderzoekers ontwikkelen inhalatoren

Aan de Rijksuniversiteit Groningen (RuG) zijn onderzoekers met chloroquine bezig in combinatie met een ander malariamedicijn (hydroxychloroquine). Op dit moment werken zij aan de ontwikkeling van speciale inhalatoren, waarmee de medicijnen rechtstreeks naar de longen gebracht kunnen worden, zeggen zij in de Ukrant, het nieuwsmedium van de RuG.

Volgens Snijder is het belangrijk om een combinatie van meerdere medicijnen toe te dienen aan patiënt om te voorkomen dat een virus resistent wordt tegen een middel. "Het liefst zou je een handvol middelen willen hebben. Dan wordt het voor het virus eigenlijk onmogelijk om tegen alle onderdelen uit die combinatie resistent te worden. Eén zo'n medicijn is helaas slechts een vinger aan die hand."

Chinese medewerkers staan bij een machine in een pillenfabriek waar chloroquine geproduceerd wordt. (Foto: Pro Shots)

Studies naar antistoffen staan nog in kinderschoenen

Tegelijkertijd zijn ook diverse wetenschappers bezig met het zoeken naar antistoffen of antilichamen, die eventueel verwerkt kunnen worden in een medicijn dat in staat is het coronavirus te blokkeren. Zo claimden onderzoekers van het Erasmus Medisch Centrum en de Universiteit Utrecht afgelopen weekend een dergelijke antistof te hebben gevonden. Hetzelfde beweerde een groep onderzoekers uit Gent, Austin en Göttingen. Beide onderzoeken staan echter nog in de kinderschoenen.

In een proef aan het Radboudumc in Nijmegen en het UMC Utrecht krijgen vijfhonderd zorgmedewerkers een vaccinatie tegen tuberculose, in de veronderstelling dat dit hen een betere bescherming biedt tegen het coronavirus.

Daarnaast is in China ook een middel tegen hiv (kaletra) getest, maar daarvan blijkt uit de eerste voorlopige resultaten dat het niet werkt, aldus Vandamme.

Wachten op een vaccin

Ondertussen is het wachten totdat een vaccin tegen COVID-19 beschikbaar komt, maar ook dan blijven medicijnen hard nodig, zegt Snijder. "Je moet die twee dingen naast elkaar zien. Een vaccin gaat pas na één of twee weken werken en dan zijn er vaak nog meerdere doses nodig om de bescherming optimaal te krijgen. Bij elkaar duurt dat al gauw een maand of meer. Terwijl een virusremmer meteen na het toedienen gaat werken."

Bovendien is de kans op virusmutaties, die een probleem zijn voor de werkzaamheid van vaccins, groter, legt hij uit. "In dat opzicht is het, ook voor eventuele toekomstige SARS3- of SARS4-virussen (het huidige coronavirus heet in de wetenschap SARS-CoV-2, red.), belangrijk breed werkende virusremmers te ontwikkelen, die meteen kunnen worden ingezet tegen elk lid van deze virusfamilie."

Een medewerker scant potjes chloroquine voordat ze het doosje gaan. (Foto: Pro Shots)

Het coronavirus in het kort

  • Het coronavirus verspreidt zich vooral via nies- en hoestdruppeltjes. Het virus kan direct van mens op mens worden overgedragen of (voor beperkte tijd) via oppervlakken zoals deurklinken.
  • Een geïnfecteerde persoon besmet gemiddeld twee à drie anderen. De voorzorgsmaatregelen zijn nodig om dit in te dammen.
  • Verreweg de meeste patiënten hebben milde (griepachtige) klachten.
  • Bijna alle sterfgevallen betreffen ouderen of andere kwetsbaren, zoals hart-, long- of diabetespatiënten. Als iedereen de maatregelen naleeft, verkleint dat hun risico's.
  • Lees hier welke voorzorgsmaatregelen je moet nemen.