"Blijf kijken naar Gotcha!, want na de reclame dreigt Yolanthe van Casbergen intiem gefouilleerd te worden." Hoe komt het dat candid camera programma's zijn afgegleden van gezinsamusement tot wansmakelijk vermaak? Door Paul de Lange

In haar zwanenzang op tv stelt Sonja Barend een klassieke vraag: in hoeverre heeft tv effect op de manier waarop Nederlanders met elkaar omgaan? Of is daarvan nauwelijks sprake, en weerspiegelt de tv slechts de veranderende omgangsvormen?

Verborgen camera

Het past wellicht niet binnen het bestek van het programma, maar toch is het jammer dat Sonja het fenomeen verborgen camera onbelicht laat. Geen beter voorbeeld van een genre waarin tv-makers zo langzamerhand alle ethiek overboord hebben gegooid.

Bananasplit

Het genre begon ooit met Poets, dat - zoals de naam al doet vermoeden - de oubollige onschuld zelve was. Middenin een bos een grenswachter neerzetten en argeloze wandelaars naar hun paspoort vragen, dat werk. In de jaren tachtig werd het iets venijniger met Bananasplit. Dat kon bijvoorbeeld inspelen op de ijdelheid van BN'ers. Met als klassiek voorbeeld de buitenlandse cameraploeg die voetbaltrainer Leo Beenhakker zogenaamd aanziet voor Cruijff, waar Don Leo hopeloos intuint.

Gotcha!

Gotcha! pakt zoiets anders aan: soapbabe Yolanthe van Casbergen bezoekt een juwelier met een, in het complot zittende, vriendin. Die past een dure ring. Ring raakt zoek, politie erbij, vriendin wordt - buiten beeld - zogenaamd intiem gefouilleerd en met Yolanthe dreigt hetzelfde te gebeuren. Dan komt Gotcha!-presentatrice Tatum Dagelet tevoorschijn. Yolanthe is erin geluisd. Lachen.

Hoewel: ervoor heeft Yolanthe zich nogal laten kennen. Zo dreigt ze enkele foute vriendjes te bellen om haar te komen helpen, en roept ze wat expliciete verwensingen richting juwelier ("ik hoop echt dat ze die ring in haar kut heeft gestopt").

En zo komen meer slachtoffers er weinig florissant van af. Tempation Island-deelneemster Rowena bijvoorbeeld, die met een gladde gast zoent om een presentatiebaantje te bemachtigen. Zelfs als de kandidaten zich niet laten kennen, blijven de situaties opvallend niet leuk. Zoals wanneer Humberto Tan zijn zakenpartner te hulp schiet als die racistisch wordt behandeld en met een zwaard wordt bedreigd.

Kolderiek

Zodra Dagelet ten tonele verschijnt, komt er een einde aan situatie die zonder uitzondering pijnlijk is om te zien. Er vallen net geen klappen, of iemand gaat net niet door het lint. En dat is het grote verschil met Bananasplit. Als Ralph Inbar opkwam, betekende dat doorgaans het einde van een kolderieke situatie, die af en toe op het randje was. De makers van Gotcha! balanceren geen moment op het randje. Ze zijn er al lang vanaf geflikkerd en struinen het ravijn af, op zoek naar laag-bij-de-grondse grappen.

Vraag blijft: treft hen blaam? Of zijn grappen met de verborgen camera harder geworden omdat de humor van Nederlanders harder is geworden? Welke richting die invloed opgaat, is onmogelijk vast te stellen. Feit is wel dat Bananasplit op het hoogtepunt vijf miljoen kijkers had, Gotcha! heeft er tweehonderdduizend. Die vergelijking is even oneerlijk als geruststellend: gerede kans dat Nederland een stuk verziekter zou zijn als miljoenen mensen wekelijks Gotcha! keken.

Gotcha! maandag, 21.30 uur Veronica
Sonja, zaterdag 22.00 uur Ned1