Het VARA-programma Kassa maakt consumenten in computerkwesties niet wijzer, maar moedigt hun gebrek aan kennis en verantwoordelijkheidsgevoel juist aan. Door Arjan Dasselaar.

Hollands welvaren en de effecten daarvan op mijn toch al niet magere postuur hebben aan elk mogelijk vervolg van mijn tv-carrière een einde gemaakt, maar gelooft u mij: ik was ooit regelmatig te zien op wat ze in Staphorst ‘de toverlantaarn van de duivel’ noemen.

Het tv-programma in kwestie heette Boemerang en ik mocht er, een week of tien op rij, consumententips over internetgebruik geven. Het programma richtte zich vooral op senioren, en ik ben geboren met een ziel die in 1975 al 102 jaar oud was, dus de match was voortreffelijk.

Belonen van dom gedrag

U voelt ‘m al aankomen: dat programma hield het niet lang vol en dus heb ik sindsdien alweer vijf jaar de tijd gehad om te reflecteren op wat ik beter had kunnen doen. Dat zijn nogal wat dingen, maar één ding deden we goed.

Namelijk kijkers leren hoe ze met internet moesten omgaan, in plaats van fout en/of dom gedrag te belonen. Dat het eerste nog steeds nodig is, en dat laatste echt gebeurt, werd allebei bewezen door de VARA.

Darmkolieken

In een darmkolieken opwekkende uitzending van het consumentenprogramma Kassa kwam presentatrice Brecht van Hulten met tal van beschuldigingen richting betaalsysteem PayPal. De rode draad: PayPal-klanten raken geld kwijt door fraude, en dat was – volgens Van Hulten althans – de schuld van PayPal.

De Kassa-uitzending had weinig weg van journalistiek, maar veel meer van het soort in vitriool gedrenkte propaganda waarmee Amerikaanse presidentskandidaten elkaar plachten zwart te maken. Als ze tenminste echt een hekel aan elkaar hebben, bijvoorbeeld omdat de tegenpartij hun dochter heeft ontmaagd. Met een brandweerslang waar 20 bar druk op zat.

Korte voornaam

Eigenlijk was het nog een tandje erger. Amerikaanse politici laten elkaar meestal uitpraten, ook al kunnen ze elkaar wel slachten. De arme PayPal-marketingbaas die bij Kassa kwam opdraven, kreeg daarentegen nauwelijks gelegenheid tot ademhalen, laat staan een weerwoord. Je snapt gelijk waarom Van Hulten een voornaam heeft van slechts één lettergreep: meer krijg je er toch niet tussen.

Het thema van de uitzending was duidelijk: PayPal moest over de knie, the facts be damned. De VARA is van oorsprong een rode omroep, maar het in de uitzending aangedragen bewijsmateriaal zou zelfs niet voldoen aan de juridische standaarden die ten tijde van Solzjenitsyns goelags gebruikelijk waren.

Waardeloos bewijs

Kassa-‘bewijsstuk’ 1: een mevrouw die een tweedehands camera verkoopt via Marktplaats, en een bod krijgt dat fors hoger ligt dan de vraagprijs. Alsof dat al niet verdacht genoeg is, komt het bod ook nog eens uit het buitenland (Ierland in dit geval), een combinatie waar Marktplaats expliciet voor waarschuwt.

De buitenlandse koper zegt dat hij het geld zal overmaken via PayPal, dus mevrouw opent daar een rekening. Enige tijd daarna krijgt mevrouw een slecht vervalst mailtje dat zogenaamd afkomstig is van PayPal, maar verzonden is vanaf het mailadres customer_paypal@accountant.com. Het mailtje meldt dat het geld is overgemaakt. Als ze alleen nog even de code op het verzendbewijs wil doorgeven, wordt het geld vrijgegeven.

Geheimzinnige buitenlanders

U voelt hem al: mevrouw verstuurt het pakketje, geeft de informatie van het verzendbewijs door en… krijgt geen geld. PayPal heeft immers nooit geld ontvangen, en kan het dus ook niet vrijgeven. Nog even los van ’t gegeven dat PayPal niet op die manier te werk gaat: gestort geld wordt gelijk bijgeboekt.

Als mevrouw goed naar het vervalste mailtje had gekeken, of logisch had nagedacht over het bestaan van geheimzinnige buitenlanders die veel meer dan de vraagprijs willen betalen voor je tweedehands meuk, of zich had verdiept in de enorme sectie met veiligheidsinformatie op de PayPal-site, had ze zich deze kostbare geschiedenis wellicht kunnen besparen.

Geen verzendbewijs

Maar nee, volgens Kassa is het treurige lot van deze mevrouw de schuld van PayPal. En dat geldt ook voor ‘slachtoffer’ nummer twee: een meneer die iets aan een buitenlander heeft verkocht, zijn geld keurig heeft gekregen, maar ruzie krijgt omdat het pakje nooit is aangekomen. PayPal vordert vervolgens het geld terug.

Geheel terecht. Want het ‘slachtoffer’ blijkt niet over een verzendbewijs te beschikken, iets waar PayPal verkopers duidelijk op wijst. Het is verbijsterend dat Kassa vervolgens toch partij kiest tegen PayPal. Tenzij Kassa wil volhouden dat een verkoper die niet eens kan bewijzen dat hij zijn pakketje daadwerkelijk verstuurd heeft, geloofwaardig is.

Partijdige deskundige

Ook de selectie van deskundigen had wel wat grondiger gekund. Zo vind ik het opvallend dat een van de aangehaalde beveiligingsdeskundigen als belangrijke klant de ING Bank noemt,  een concurrent van PayPal (mirror). Minstens zo opvallend vind ik het dat ING sinds de uitzending opeens van de referentielijst van meneer is verdwenen (mirror). (Let vooral even op de wijzigingsdatum onderaan.)

Dat wijst niet per se op een complot, maar het houdt wel op zijn minst de mogelijkheid open van redactionele tunnelvisie: de neiging net zo lang rond te bellen totdat je een deskundige aan de telefoon krijgt die zich wil aansluiten bij het redactiestandpunt.

Leren van kritiek

Goed, foutje, slechte uitzending, kan gebeuren. Allicht heeft Kassa zich de enorme hoeveelheid kritiek op het eigen forum, Twitter en GeenStijl aangetrokken? Nou, niet echt. Kassa heeft wel de eigen site gecensureerd. (Bewijs: comment aanwezig, comment weg (de screenshots zijn van woensdag, de comment is inmiddels teruggeplaatst).)  Dat mag – baas in eigen huis – maar het wijst niet op enige neiging tot inkeer.

En dat is de belangrijkste reden dat ik me zo boos maak. Ik ben ooit journalist geworden omdat ik mensen wilde helpen beter geïnformeerd te zijn zodat ze voor hen belangrijke keuzes op basis van de feiten konden maken. Het redactievolk van Kassa houdt er overduidelijk een andere opvatting op na.

Zondebok

Want de les die Kassa zaterdag haar kijkers leerde, was niet: ‘Zo beschermt u zich beter tegen digitale boeven.’ Maar veeleer: ‘U hoeft niets bij te leren over de digitale wereld, want er is geen online fout zo vermijdbaar of wij vinden er wel een zondebok voor.’

Dat is niet alleen slecht voor PayPal als zondebok in deze kwestie, het is ook slecht voor de reputatie van de journalistieke beroepsgroep, en het is vooral slecht voor de kijkers van Kassa die niet per seconde wijzer worden, maar op deze manier eeuwig dom blijven.