Ruim een miljoen mensen werken als zelfstandige zonder personeel, en dat aantal blijft volgens metingen van het CBS stijgen. In de bouw, het onderwijs en de zorg maken werknemers dankbaar gebruik van de vrijheid en hogere lonen. Daar staat tegenover dat de keuze vaak onvrijwillig is en de werkdruk voor bestaand personeel toeneemt.

Remco van de Peut staat als basisschoolleraar voor de klas. Per uur vraagt hij 55 euro, en aan het einde van de dag kijkt hij wat na, ruimt hij op en bepaalt hij zelf of hij zin heeft in nog zo'n dag. Geen vergaderingen, geen ouderavonden, geen werkdruk.

"Hartstikke leuk. Ik neem vrij wanneer ik wil, verdien het dubbele van wat een vaste leerkracht verdient en ik hoef alleen een klas te draaien." Een vaste baan in het onderwijs wordt De Peut regelmatig aangeboden. "Dat wil ik niet. Ik weet dat dit een luxepositie is, maar anders doe ik het niet. Ik heb onderwijswetenschappen gestudeerd en als ik niet als freelancer op scholen zou kunnen werken, zou ik iets anders met mijn masterdiploma gaan doen."

In het basisonderwijs is momenteel een tekort aan dertienhonderd leraren, bleek onlangs uit onderzoek van brancheorganisatie PO-Raad.

“Ik weet dat ik in een luxepositie zit, maar anders doe ik 't niet”
Remco van de Peut, freelance meester

Scheve gezichten en extra druk voor bestaand personeel

Charissa Freese onderzoekt 'de nieuwe arbeidsrelatie' aan de Universiteit van Tilburg. De flexibilisering op de arbeidsmarkt neemt al jaren toe, zegt zij, en er is geen aanleiding om te denken dat er binnenkort trendbreuk optreedt.

"In bijvoorbeeld het onderwijs of de zorg beginnen mensen als zzp'er uit onvrede over het huidige personeelsbeleid, en dat is jammer. Bij organisaties waar reguliere werknemers samenwerken met zzp'ers die hetzelfde werk doen kan dit tot scheve gezichten leiden, want de zzp'er verdient meer, maar werkt niet mee aan ouderavonden of mentorschap."

Zzp'ers in krapteberoepen, zegt Freese, kiezen voor deze arbeidsrelatie omdat ze weinig betaald krijgen, geen zeggenschap hebben over hun werktijden of geen vast contract kunnen krijgen.

"Het risico is dat ze minder tijd steken in hun eigen ontwikkeling. Als een zzp'er in de thuiszorg moet kiezen tussen een cursus of een extra klus, zal diegene al gauw voor het laatste kiezen. Daarmee zullen hun vaardigheden op termijn minder goed aansluiten, met minder werk tot gevolg. Bovendien hebben ze geen vangnet waar reguliere werknemers wel op kunnen terugvallen."

“In loondienst stond ik in de wacht, nooit lange vakanties en moest in min-uren schrijven”
Patricia, zelfstandig kraamverzorgster

Laag salaris, wachttijd en minuren

In de zorg kiezen steeds meer mensen voor een freelance dienstverband. Het aantal zzp'ers steeg sinds 2013 met ruim 50 procent. Kraamverzorgster Patricia Veth noemt het de beste stap ooit. Na achttien jaar vaste dienst bij een kraamzorgbureau ging ze als zelfstandige verder onder de naam Kraamzorg met Passie & Liefde.

In loondienst kreeg ze een matig salaris en stond ze veel in de wacht waardoor ze minuren moest schrijven, kon ze nooit langer dan twee weken op vakantie en werd ze geacht elk moment klaar te staan voor een gezin.

"Ik doe nu twee gezinnen per maand en neem vrij wanneer ik dat wil", vertelt Veth. "Ik vraag tussen de 37,50 en 40 euro per uur. Sommige bureaus proberen te onderhandelen, maar tegen een lager bedrag zeg ik nee. Een kraamverzorgster in loondienst verdient gemiddeld 1.500 euro bruto."

Een typisch voorbeeld van schamel personeelsbeleid, zegt Freese. "Noodgedwongen zo'n keuze moeten maken is een mankement in ons huidige arbeidsstelsel."

“Zelfstandigen in bouw en zorg zijn kwetsbaar, en niemand komt voor ze op”
Charissa Freese

Geen vast contract in de bouw

In de bouw, waar volgens metingen van het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) de personeelsnood nog nooit zo hoog was, stijgen de lonen na jaren weer; in totaal meer dan 5 procent. Goed nieuws voor de mensen in loondienst, maar die zijn er weinig, zegt Theo Scholte van Bouwend Nederland. Vaste contracten worden nog steeds weinig uitgedeeld en er wordt geput uit de flexibele schil.

"Werkgevers zijn angstig om mensen vast aan te nemen in verband met loondoorbetaling bij ziekte. Het gaat nog niet goed met de bedrijven. Na de crisis zijn de marges nog erg dun en ruimte om vet op de botten te krijgen is er niet. De financiële gevolgen van een zieke medewerker kunnen enorme impact hebben."

Ons arbeidsstelsel geeft een vaste werknemer veel rechten, en veel bedrijven willen daar onderuit, zegt Freese. "Bedrijven die liever met freelancers werken realiseren zich de verborgen kosten ervan niet."

Zo zijn zzp'ers vaker betrokken bij bedrijfsongevallen als gevolg van gebrekkige kennis van de veiligheidsvoorschriften, moeten er steeds mensen worden ingewerkt en kan een bedrijf reputatieschade oplopen omdat het de kwaliteit van een tijdelijke kracht niet kent, zegt Freese.

De ideale situatie zou zijn dat mensen hun eigen arbeidsrelatie konden kiezen, aldus de onderzoeker. "Hoogopgeleide zzp'ers in finance of ICT kunnen vragen wat ze willen, hebben vaak voldoende eigen vermogen als buffer en hun pensioen is veiliggesteld. De zelfstandige thuiszorgmedewerker of bouwvakker is veel kwetsbaarder en tot nog toe worden hun belangen niet behartigd."

Carrièreplatform NUwerk heeft een samenwerking met diverse vacaturesites. Bekijk hier alle actuele vacatures.