Zorginstellingen moeten dit jaar ongeveer 130.000 vacatures zien te vervullen, stelde het UWV onlangs. De komende vier jaar zal er in de zorg naar verwachting een tekort van 100.000 medewerkers ontstaan. "Als je van de verpleegkundeopleiding komt, heb je een baangarantie."

De krapte is vooral toe te schrijven aan de vergrijzing. Enerzijds vraagt de gemiddeld steeds ouder wordende bevolking meer zorg, anderzijds is bijna een kwart van de werknemers in de zorg 55 jaar of ouder, wat betekent dat er de komende jaren veel mensen uitstromen.

"Op dit moment zijn er tussen de 20.000 en 30.000 openstaande vacatures in de zorg en een deel daarvan is moeilijk te vervullen. Dat geldt vooral voor vacatures voor verpleegkundigen op hbo-niveau en in de wijkverpleging", stelt Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie aan Maastricht University.

"We hebben een aantal jaren gezien dat de instroom laag is geweest. Dat kwam door een imagoprobleem als gevolg van bezuinigingen in de zorg. Daarnaast had een aantal opleidingen een numerus fixus en hebben we te maken met demografische veranderingen. Er zijn gewoon minder jongeren", schetst Groot.

Dezelfde vijver

Bijkomend probleem is dat niet alleen de zorg te kampen heeft met personeelstekorten, maar ook sectoren als het onderwijs en de techniek. "Al die opleidingen vissen in dezelfde vijver, er wordt aan alle kanten aan jongeren getrokken", aldus Groot.

"Er is wel sprake van flinke loonstijgingen in de zorg, dat zal het beroep aantrekkelijker maken. Ook het feit dat die tekorten er zijn, maakt het vak aantrekkelijker: je bent zeker van een baan. Maar dat geldt allemaal ook voor al die andere beroepen waar sprake is van tekorten", zegt de hoogleraar. 

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) liet zaterdag weten dat er in het studiejaar 2016/2017 anderhalf keer meer mbo'ers en hbo'ers een diploma verpleegkunde hebben gehaald dan tien jaar geleden.

Al sinds 2012/2013 zit het aantal studenten dat jaarlijks de opleiding verpleegkunde met een diploma verlaat, sterk in de lift. Het aandeel mbo'ers is daarbij ieder jaar iets hoger dan het aandeel hbo’ers. Opmerkelijk is ook de populariteit van de duale opleiding verpleegkunde: relatief veel toekomstige verpleegkundigen volgen de opleiding naast hun werk.

Volgens Groot is het personeelstekort in de zorg echter niet op te lossen met alleen maar instroom van jongeren. "Er werken in de zorg veel mensen in deeltijd, je zou kunnen stimuleren dat die meer uren gaan werken. Daarnaast zou je mensen die tijdens de recessie de zorg hebben verlaten, kunnen laten terugkeren. Dat kun je met hogere salarissen aantrekkelijker maken."

Rechte lijn

Volgens woordvoerder Wouter van der Horst van de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) is het aantal vacatures in de zorg sinds de crisis in een rechte lijn omhooggegaan. Volgens de meest recente gegevens van de brancheorganisatie waren er driekwart jaar geleden zo'n 8.000 vacatures bij ziekenhuizen.

"Dat komt door de vergrijzing, nieuwe technologieën en door het feit dat mensen weer meer zorg afnemen", stelt Van der Horst. "Er is sprake van een ketenprobleem. Dat begint al bij de stages die gelopen moeten worden. Vervolgens moet de doorstroming op orde zijn."

HappyNurse

Bij thuiszorgorganisatie en zorguitzendbureau HappyNurse hebben ze momenteel 785 openstaande vacatures. "Dat is een uitdaging", zegt oprichter Marijke Horstink.

HappyNurse telt ongeveer twintig uitzendbureaus. Daarnaast is Horstink verantwoordelijk voor zo'n dertig thuiszorgwijkteams. "Dat moeten er een paar honderd worden, uiteindelijk willen we in elke wijk in Nederland een wijkteam hebben."

"We proberen mensen binnen te halen door gewoon de allerleukste werkgever te zijn", stelt Horstink. "Verder zijn we continu bezig online te werven en een community te bouwen met behulp van bijvoorbeeld evenementen." 

"Ook hebben we binnen de sector een goede naamsbekendheid en doen we veel aan het opleiden en trainen van mensen. Zo hebben we in 2012 onze eigen HappyCampus opgericht, waarin we samenwerken met mbo’s en hogescholen."

Kleinschalig

HappyNurse werkt in de thuiszorg met kleinschalige wijkteams. "Hierdoor kunnen de verzorgenden persoonlijke relaties met hun cliënten opbouwen en hebben ze veel invloed op hun eigen agenda. We kennen relatief weinig verloop."

Horstink ervaart in de praktijk zowel behoefte aan mbo'ers als hbo'ers. "Eigenlijk is er in alle sectoren in de zorg, over de hele linie, sprake van krapte. Wat in het algemeen geldt is: hoe gespecialiseerder het vakgebied, hoe meer krapte er is. En in de ouderenzorg zijn de problemen ook groot, vanwege de grote volumes."

Horstink verwacht dat uitval gaat plaatsvinden aan de onderkant van de zorg. "Huishoudelijke hulp kunnen mensen bijvoorbeeld zelf organiseren. Wat we misschien ook gaan zien, is dat mensen die het zich kunnen veroorloven, naar het buitenland uitwijken om de juiste zorg te krijgen."

Plannen

Volgens Wouter Van der Horst van de NVZ kunnen ziekenhuizen de personeelsproblemen deels opvangen door goed samen te werken en te plannen. "Tijdens de griepgolf bijvoorbeeld, is enorm geschipperd met plekken om alles draaiende te houden, daar zitten 24/7 planners op."

De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) signaleerde eerder al dat de wachttijden in de zorg oplopen. Patiënten moeten soms lang wachten op specialistische zorg in het ziekenhuis. Het probleem speelt vooral in provincies die sterk vergrijzen, terwijl er tegelijkertijd een stijgend tekort aan medisch personeel zichtbaar is.

"De wachttijden lopen hier en daar op", zegt Van der Horst. "Vooral bij ouderdomsziekten. Het gebeurt, maar het is zeker niet de bedoeling. Er zijn ook al maatregelen tegen genomen."

Afdelingen dicht

Ook zien ziekenhuizen zich soms genoodzaakt een deel van de bedden leeg te laten vanwege te weinig personeel. En soms moet er zelfs een hele afdeling dicht, zoals het geval was in het Scheper Ziekenhuis in Emmen. Daar gingen afgelopen december de afdelingen verloskunde en kindergeneeskunde voor onbepaalde tijd dicht vanwege een tekort aan kinderartsen.

Ondertussen is de werkdruk hoog onder zorgpersoneel. Niet alleen moeten de zorgtaken worden uitgevoerd met te weinig mensen, ook de registratielast is hoog.

Volgens Groot zou de inzet van slimme technologieën kunnen helpen. "Denk bijvoorbeeld aan monitoren of consulten op afstand en aan technologie die de administratieve lasten kan verlichten. Ook kunnen er handelingen door robots worden uitgevoerd. Menselijke aandacht is belangrijk, maar er zijn ook taken die geautomatiseerd kunnen worden. Op dat gebied is nog veel te winnen, zeker in de langdurige zorg."

Patiëntenorganisaties, zorgverzekeraars en zorgaanbieders hebben in het in april overeengekomen hoofdlijnenakkoord medisch-specialistische zorg afgesproken de registratielast in 2019 met een kwart terug te brengen.