Bendegeweld in en rond de hoofdstad van Haïti, Port-au-Prince, is sinds het begin van 2023 flink toegenomen. Moord, kidnapping en seksueel geweld zijn er aan de orde van de dag. Het geweld komt bovenop een crisissituatie op humanitair, politiek en juridisch gebied.

Daar waarschuwt mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW) voor in een nieuw rapport. HRW verifieerde 67 moorden (op onder meer elf kinderen en twaalf vrouwen) en twintig gevallen van verkrachting. De mensenrechtenorganisatie sprak in de eerste maanden van 2023 met meer dan honderd slachtoffers en getuigen van bendegeweld, mensenrechtenverdedigers en overheidsfunctionarissen.

Volgens de Verenigde Naties (VN) hebben criminele bendes in Haïti in de eerste helft van dit jaar meer dan tweeduizend mensen vermoord, meer dan duizend mensen ontvoerd, en wordt seksueel geweld gebruikt om de burgerbevolking te terroriseren.

Het geweld komt vooral voor in vier delen van het grootstedelijk gebied van Port-au-Prince: Cabaret, Cité Soleil, Croix-des-Bouquets en Port-au-Prince zelf. Daar zijn ongeveer 150 criminele bendes actief. Die vallen grofweg onder twee criminele coalities: G-Pèp en G9. De ergste incidenten vinden plaats in Cité Soleil, een zeer arme gemeente met veel informele huisvesting, waar G-Pèp en G9 met elkaar in een soort oorlog zijn verwikkeld.

Geweld komt bovenop bestaande crisis

Het bendegeweld komt bovenop een crisissituatie op humanitair, politiek en juridisch gebied. "We hebben niet elke dag te eten", zegt een bewoner van Cité Soleil tegen HRW. "We drinken alleen regenwater en mijn kinderen zijn ernstig ziek. We hebben ook al heel lang geen elektriciteit meer." En dan heeft het land ook nog regelmatig te maken met natuurrampen, zoals overstromingen en stormen.

Volgens de VN leeft naar schatting 60 procent van de bevolking van Haïti onder de armoedegrens. Bijna 195.000 mensen zijn sinds 2022 binnen Haïti op de vlucht geslagen voor het geweld en tienduizenden hebben geprobeerd het land te ontvluchten, staat in het rapport van HRW.

De overheid van Haïti doet te weinig om de burgers te beschermen voor het bendegeweld, aldus HRW. Criminele bendes zouden onder meer banden hebben met hooggeplaatste mensen in de politiek, het bedrijfsleven en bij de politie. Daardoor worden zij onvoldoende verantwoordelijk gehouden voor het geweld dat zij plegen. Volgens HRW is sinds het begin van 2023 nog geen enkel bendelid (of aanhanger) die verantwoordelijk is voor moord, ontvoering of seksueel geweld, vervolgd of veroordeeld.

De president van Haïti, Jovenel Moïse, werd op 7 juli 2021 vermoord bij een aanval op zijn woning. De premier van het land, Ariel Henry, wordt in verband gebracht met de moord. Zo zou hij nauw contact hebben onderhouden met de hoofdverdachte van de moord. Sindsdien verkeert het land in een politieke impasse, waardoor een democratische overgangsperiode uitblijft.

Burgers vermoorden bendeleden

Als reactie op het geweld en het gebrek aan actie door de overheid, hebben sommige burgers in Haïti het recht in eigen hand genomen, merkt HRW op. Zij hebben de 'Bwa Kale'-beweging opgezet, die ervan verdacht wordt dit jaar al meer dan tweehonderd bendeleden te hebben vermoord.

Vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld in Haïti waar HRW mee sprak, zeiden dat de situatie zo hard achteruitgaat dat er snel een internationale reactie moet komen. Deze week overlegt de VN-Veiligheidsraad over opties om een internationale vredesmacht naar Haïti te sturen om de veiligheid te herstellen. Dat zou dan gebeuren op verzoek van premier Henry.

Maar Haïti heeft in het verleden te maken gehad met internationale troepenmachten die zich misdroegen in het land. De VN-macht die van 2004 tot 2017 in Haïti was, kreeg veel kritiek omdat het door velen werd gezien als een buitenlandse bezetting. De VN-operatie genaamd Minustah zou onder meer geweld hebben gebruikt tegen de lokale bevolking in een buitenwijk van de hoofdstad Port-au-Prince.

Ook zou Minustah een rol hebben gespeeld in de verspreiding van cholera in 2010. Daarnaast kampt het land nog steeds met een erfenis van misbruik door voormalige koloniale machten. Om die redenen wordt dus ook met wantrouwen gekeken naar het idee om een internationale troepenmacht naar het land te sturen.

Critici in Haïti zeggen dat het belangrijk is dat andere landen hun steun aan premier Henry stopzetten, omdat hij volgens hen een "onwettige en corrupte overheid met banden met criminele groepen" in stand houdt.