Precies twee jaar en twee dagen na de bestorming van het Capitool in de Verenigde Staten vond er opnieuw een aanval op de democratie plaats, ditmaal in Brazilië. Jair Bolsonaro ontkent betrokkenheid, maar alles wijst erop dat de oud-president de drijvende kracht achter de gebeurtenissen van zondag was.

Op het eerste gezicht hebben de bestormingen in Brasilia en Washington veel overeenkomsten. "De grootste overeenkomst is volgens mij dat beide bestormingen probeerden het democratische systeem aan te tasten", zegt Fabio de Castro. Hij is Brazilië-deskundige en als hoogleraar verbonden aan het Centre for Latin American Research and Documentation (CEDLA) van de Universiteit van Amsterdam.

Maar als je verder inzoomt, zijn er volgens De Castro vooral verschillen tussen de Amerikaanse en Braziliaanse bestormingen. Hij wijst op de vreemde timing van de bestorming gisteren. "Iedereen was bang dat er op de dag van de inauguratie (1 januari, red.) iets zou gebeuren. Maar er gebeurde niets. Pas een week later kwam de reactie alsnog", zegt hij. "Mogelijk wachtten ze tot na de inauguratie omdat dan de beveiliging minder goed zou zijn."

"Wat ook typisch is aan de Braziliaanse bestorming, is de connectie met het leger", zegt De Castro. Daarmee doelt hij op de betogers die al wekenlang voor het hoofdkwartier van het leger kamperen. "Ze probeerden het leger onder druk te zetten om aan de hand van een militaire interventie Bolsonaro weer aan de macht te krijgen."

Zie ook |Een spoor van vernieling: zo verliep de bestorming van het Braziliaanse Congres

'Bestorming gevolg van vier jaar Bolsonaro'

Dat doet de vraag rijzen: was de oud-president zelf uit op een gewelddadige bestorming? Volgens journalist Marjon van Royen, die woont en werkt in Brazilië, bestaat daar geen twijfel over. "Dit is het gevolg van vier jaar spookbeleid door Bolsonaro, waarbij de democratie continue beschuldigd, afgebrand, bespuugd en belachelijk werd gemaakt."

Tijdens de bestorming vielen relschoppers naast het presidentieel paleis van president Luiz Inácio Lula da Silva ook het parlement en het hooggerechtshof binnen. "Het hooggerechtshof en het parlement werden tijdens Bolsonaro's presidentschap constant uitgemaakt voor 'idioten'", legt Van Royen uit. "Hij dreigde continue met staatsgrepen. Telkens herhaalde hij: 'Ik ben de grondwet'." Volgens Van Royen is het daarom niet gek dat het uiteindelijk tot een bestorming leidde.

Daarnaast trok Bolsonaro tijdens zijn presidentschap het leger naar zich toe. De Castro: "Het leger zou niets met politiek te maken moeten hebben. Toch raakte een groep binnen het leger betrokken bij de politiek." Zo stelde Bolsonaro generaals aan in de regering. "Uiteindelijk werd zijn regering de meest militaire regering in de geschiedenis van het land", zegt De Castro. Meer nog dan de militaire dictatuur uit de jaren zestig.

"Hij was ervan overtuigd dat het leger achter hem zou blijven staan", zegt Van Royen. "Maar dat is een misrekening gebleken."

Bolsonaro voedde protest op de achtergrond

Ook de politie in Brasilia was volgens Van Royen erg passief. "Ze stonden aan de kant van de betogers. Of terroristen, zoals ze hier genoemd worden", zegt ze. Van Royen heeft het over de agenten van de deelstaat Brasilia. Die deelstaat werd geleid door een gouverneur die Bolsonaro steunde. Daardoor moest uiteindelijk de federale politie samen met eenheden uit andere deelstaten ingrijpen om de bestorming neer te slaan. Inmiddels is de gouverneur van Brasilia geschorst.

Van Royen ziet Bolsonaro's invloed terug in de gebeurtenissen van zondag. "Dit is gepland en gefinancierd door ondernemers die aan de kant van Bolsonaro staan." Daarmee doelt ze onder meer op de tentenkampen voor het hoofdkwartier van het leger. "Daar werd eten uitgedeeld en chemische toiletten geregeld." Allemaal gefinancierd uit Bolsonaro's hoek, zegt Van Royen.

Op de achtergrond bleef de oud-president het wantrouwen voeden. De Castro wijst op socialemediagroepen waar veel nepnieuws over frauduleuze verkiezingen rondging. Daarin was Bolsonaro zelf ook actief. "Hij gaf ze het gevoel benadeeld te zijn en spoorde ze aan om op te staan en iets te doen", zegt hij. Er is geen bewijs voor verkiezingsfraude of onrechtmatige uitslagen.

Bolsonaro ontkent

Bolsonaro ontkende dat hij betrokken was bij de bestorming. Hij zei dat het geweld te ver ging, maar tot een uitgesproken veroordeling kwam het niet. Zo maakte hij scheve vergelijkingen met mobilisaties van linkse politici in 2013 en 2017. "Die waren compleet anders", legt De Castro uit. "Dat ging niet om militaire interventies of het aantasten van de democratie. Dat was meer een sociale beweging."

Bolsonaro's uitspraken moeten we volgens De Castro en Van Royen daarom met een flinke korrel zout nemen. In hun ogen speelde de oud-president wel degelijk een rol in de gebeurtenissen van zondag. Maar of hij ook daadwerkelijk ter verantwoording geroepen zal worden, is maar de vraag.