Het Verenigd Koninkrijk moet nogmaals op zoek naar een nieuwe premier. Nog geen zeven weken na haar aantreden moet Liz Truss het veld ruimen. Ze gaat de boeken in als de kortst zittende Britse premier ooit. Wat ging er mis?

Het antwoord op die vraag kwam toen de Britse premier donderdagmiddag een bliksemsnelle verklaring aflegde voor haar ambtswoning op 10 Downing Street. De sla heeft gewonnen.

Truss zit nog op een roze wolk als ze begin september de leiderschapsverkiezingen wint van Rishi Sunak. Ze is populair bij de partijleden, onder meer omdat ze belastingverlagingen wil doorvoeren. Dat is een traditioneel kroonjuweel voor haar Conservative Party. Op 6 september kan Truss, na Margaret Thatcher en Theresa May de derde vrouwelijke premier van het Verenigd Koninkrijk, van start gaan.

De belastingplannen zijn anders dan verwacht. Truss wil dat de allerrijksten minder belasting gaan betalen. Ze zouden dan meer uitgeven en dat geld komt dan bij armere Britten terecht, is de redenering. De regering-Truss laat de plannen niet doorrekenen door de Britse rekenkamer.

Het plan wordt gefileerd door economen en partijgenoten uiten openlijk kritiek. Het begin van het einde, zag ook buitenlandcoördinator Matthijs le Loux. Hij volgt de situatie voor NU.nl. "Haar beleid joeg de financiële markten zó veel angst aan, dat de Britse economie spontaan in zwaar weer raakte."

Gedwongen ingrijpen ondermijnt autoriteit van Truss

Hoewel Truss de plannen aanvankelijk doorzet, zwelt de kritiek dusdanig aan dat ze wel móét ingrijpen. Haar rechterhand, de minister van Financiën Kwasi Kwarteng, moet na 38 dagen vertrekken. Zijn opvolger, Jeremy Hunt, haalt direct na zijn aantreden een streep door vrijwel alle financiële plannen van Truss .

"Ze werd gedwongen om van veel van haar beloftes af te stappen, op een ontzettend vernederende manier. Dat ondermijnde haar autoriteit als premier en maakte haar positie onhoudbaar", licht Le Loux toe. "Het vertrek van Kwarteng deed de kritiek op haar niet verstommen."

Hij stipt aan dat in recente peilingen nog maar een op de tien Britten een positieve mening over Truss had. "Hunt werd door critici zelfs al omschreven als de échte premier, met Truss als een soort symbolische spreekpop."

Zie ook |Liz Truss stapt na 45 dagen op als kortst zittende Britse premier ooit

Vertrek tweede minister en chaotische avond worden Truss fataal

Truss blijft vechten voor haar politieke leven. Maar een tweede mokerslag op woensdag wordt haar fataal: minister Suella Braverman van Binnenlandse Zaken stapt op. Braverman had een fout gemaakt door een officieel document via haar privémail te versturen.

Extra pijnlijk voor Truss zijn de sneren in de afscheidsbrief van Braverman. De vertrokken minister schrijft dat ze zich zorgen maakt over de koers van de regering, nu die "belangrijke verkiezingsbeloftes" heeft gebroken. Le Loux: "Ze lagen al langer overhoop, vooral over het Britse immigratiebeleid. Daarnaast heeft Braverman eigen premiersambities, dus haar loyaliteit aan Truss was vanaf het begin onzeker."

Die avond is de chaos compleet: een motie van de grootste oppositiepartij Labour doet de al instabiele Conservative Party ontploffen. Labour wil stemmen over een verbod op fracking, maar Truss' partij bestempelt het als een vertrouwensstemming. Alle partijgenoten worden geacht om met de regering mee te stemmen.

"Er waren ruim veertig parlementariërs die zich verzetten", zegt Le Loux. "En dat leidde ertoe dat bij de stemmingskamers schreeuwende ruzie ontstond. Getuigen zagen dat parlementariërs kamers werden ingetrokken door woedende partijgenoten." Zonder het gewenste resultaat, bleek later. "Alsnog hebben veertig partijgenoten de regering niet gesteund. Dat zal politieke consequenties hebben. Op voorhand werd gedreigd dat rebellen uit de partij zouden worden gegooid."

Vervroegde verkiezingen zouden rampzalig zijn voor tory's

De chaos toont volgens hem aan hoe verdeeld de Conservative Party momenteel is. "Over één ding zullen ze het eens zijn: vervroegde verkiezingen zijn geen aantrekkelijk vooruitzicht. In de peilingen loopt Labour 25 procentpunten voor. Er dreigt dan een einde te komen aan twaalf jaar van conservatieve regeringen."

Wie Truss moet gaan opvolgen, is een groot vraagteken. Le Loux: "Het wordt heel moeilijk voor de conservatieven om een nieuwe leider te vinden waar de verschillende facties binnen de partij zich achter kunnen scharen. Wordt er een relatief gematigde kandidaat naar voren geschoven, dan zal de rechterflank van de partij dat bepaald niet op prijs stellen. Als de nieuwe leider van die rechterflank afkomstig is, zoals Truss, dan is het de vraag of dat genoeg vertrouwen wekt om de financiële markten weer tot rust te brengen en de kiezers te paaien."

De Conservative Party zal snel moeten beslissen. Nieuwe leiderschapsverkiezingen moeten volgende week vrijdag (28 oktober) al zijn afgerond. Volgens voorzitter Graham Brady van het 1922 Committee, dat over de leiderschapsverkiezing gaat, gaat de strijd in principe tussen twee kandidaten. De partijleden zullen de keuze maken.