Iraanse protesten bereiken de hele wereld: 'Revolutie is de enige uitweg'
Door Emma van Bergeijk8 okt 2022 om 05:00
In verschillende Nederlandse steden gaan vandaag mensen de straat op uit solidariteit met Iraanse burgers die zich al weken verenigen tegen de onderdrukking van vrouwen en het islamitische regime. Die protestbeweging zet stug door na weken van onrust en geweld. Staat Iran aan de vooravond van verandering?
In week drie van de protesten treden de Iraanse autoriteiten nog altijd gewelddadig op tegen demonstranten. Studentenprotesten werden hardhandig neergeslagen en Koerdische gemeenschappen over de grens in Irak werden getroffen door drone- en raketaanvallen.
Het begon allemaal met de dood van de 22-jarige Koerdische Mahsa (Jina) Amini. Zij stierf nadat ze werd gearresteerd omdat ze volgens de zedenpolitie niet was gekleed naar de streng islamitische normen. In de daarop volgende dagen ontvouwde zich een golf van protest over het hele land, onder de leus: 'vrouwen, leven, vrijheid'.
Ondanks de harde hand van de autoriteiten houden de protesten al weken aan - met fatale gevolgen. Het onafhankelijke Iran Human Rights meldt 133 doden sinds het uitbreken van de protesten. Op sociale media gaan video's rond van demonstranten met schotwonden of van mensen die mishandeld worden wanneer zij gewonden proberen te helpen.
"Het filmen van die gebeurtenissen biedt houvast, omdat de dood van Amini en het neerslaan van de protesten glashard wordt ontkend door de overheid", zegt Lily Mafi. Mafi is Iraans en werkt bij Radio Zamaneh, een onafhankelijk Iraans radiostation en internetplatform gevestigd in Amsterdam. Dagelijks ziet ze "overweldigend veel bewijs" voor politiegeweld tegen de demonstranten voorbijkomen in haar online netwerk.
Elk meisje, elke vrouw in Iran herkent zich in Amini. Zij weten: dit had mij ook kunnen overkomen.
Lily Mafi, radiomaker in Amsterdam
De dood van Amini maakte iets los bij veel vrouwen in Iran. "Ze was geen activist, geen politicus of beroemdheid - van wie we in Iran inmiddels gewend zijn dat ze een doelwit van de staat zijn. Amini was een gewoon meisje uit een kleine stad in Koerdistan die haar familie bezocht", zegt Mafi. "Zij is het gezicht van dit protest, omdat elk meisje, elke vrouw in Iran zich in haar herkent. Zij weten: dit had mij ook kunnen overkomen."
Volgens Mafi zijn in de eerste plaats Iraanse vrouwen slachtoffer van de onderdrukking in het land. Zelf kent ze de ervaringen uit eerste hand. Toen ze op vakantie was in een badplaats in het zuiden van Iran, namen agenten haar mee in een busje omdat ze te losse kleding zou dragen. De autoriteiten lieten haar weer gaan omdat ze in het buitenland woonde. Naar eigen zeggen heeft ze geluk gehad.
De protesten begonnen met vrouwen die massaal hun hoofddoeken verbrandden en hun haren afknipten. Inmiddels is het protest overgeslagen naar alle lagen van de samenleving: Ook mannen, gelovigen, seculieren en verschillende etniciteiten laten van zich horen. "Het verhaal van Amini overstijgt religieuze en etnische verschillen", zegt Peyman Jafari. Hij is als Iran-deskundige aangesloten bij Princeton University en het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.
De jeugd is de drijvende kracht achter deze protesten. Het merendeel van de demonstranten is jonger dan dertig, ziet Jafari. "Ze pikken het niet meer: willen vrijheid, een ander leven en een betere toekomst. De kloof tussen jongeren en de politieke elite is groter dan ooit."
Sinds het aantreden van de 'ultraconservatieve' president Ebrahim Raisi in 2021 is de wetgeving strikter geworden en is de zedenpolitie harder gaan optreden. Jafari: "De dood van Amini was de druppel voor veel jongeren." Op filmpjes is te zien hoe scholieren vertegenwoordigers van het regime uitjoelen en hun middelvingers opsteken naar foto's van ayatollah Khomeini, de stichter van de Islamitische Republiek.
Tijdlijn: Dit gebeurde tot nu toe in Iran
Tijdlijn: Dit gebeurde tot nu toe in Iran
Met het toenemende geweld tegen demonstranten groeit het anti-overheidssentiment. Die onvrede zit generaties diep. Op sociaaleconomisch gebied gaat het al tijden niet goed in Iran. "Wanbeleid, corruptie, inflatie en de problemen die voortkomen uit de Westerse sancties zorgen voor woede tegen het falende beleid." Jafari wijst op bepaalde leuzen uit het protest, zoals "weg met de dictator!"
Iran kent een traditie van protest tegen het regime. In 2018 en 2019 vulden de straten van Teheran zich met demonstranten toen de brandstofprijzen aanzienlijk stegen, terwijl de economische situatie al zeer zorgelijk was voor veel Iraniërs. Volgens zowel Mafi als Jafari is het verschil met 2019 dat de protesten nu langer standhouden. De vorige keer duurden de protesten een week, terwijl de onrust nu al drie weken aanhoudt.
"Ook zien we dit keer bredere steun: de mensen durven zich uit te spreken ondanks de repressie", zegt Jafari. Beroemde kunstenaars, filmmakers en profvoetballers hebben hun solidariteit uitgesproken, met alle gevolgen van dien. "Zij zijn massaal gearresteerd."
De protesten van nu borduren voort op die uit het verleden, ziet Jafari. "Maar uniek is dat het kloppend hart van dit protest de positie van de vrouw is, waar collectief voor wordt gestreden."
Als ik ooit terugga, is dat naar een vrij Iran.
Lily Mafi, radiomaker in Amsterdam
Het verjagen van het islamitisch regime is nog niet aan de orde. Want daar is volgens Jafari veel voor nodig. "Om de machtsstructuren omver te werpen, moeten er miljoenen Iraniërs demonstreren en staken." Daarnaast moeten er volgens hem scheuren ontstaan in het leger en de politieke elite. "Dat zie ik nog niet gebeuren."
Wel rommelt het aan de top. De protesten winnen terrein, de zedenpolitie is minder actief en de steun voor overheidsbeleid neemt steeds verder af. "Het beeld van de stervende Amini staat op ieders netvlies, dat wordt niet snel vergeten."
"Hoe meer geweld tegen burgers, hoe groter en sterker de beweging wordt", vult Mafi aan. "Iraniërs vechten al heel lang. Zij beginnen nu in te zien dat het land met dit bewind nooit zal veranderen. Voor hen is revolutie de enige uitweg."
Voor Iraanse vrouwen zijn deze protesten hoe dan ook betekenisvol. Mafi: "Zij worden al sinds de Iraanse revolutie eind jaren zeventig onderdrukt. Als vrouwen straks vrij zijn, is de grootste uitdaging overwonnen." Zelf kan ze als journalist voorlopig het land niet in: "Als ik ooit terugga, is dat naar een vrij Iran. Voor nu probeer ik hun stem hier te laten klinken."
Vandaag wordt er wereldwijd gedemonstreerd uit solidariteit met Iran. Zo staan er in verschillende steden in Nederland protesten gepland, onder meer op de Dam in Amsterdam en op het Malieveld in Den Haag.
