De aanval op schrijver Salman Rushdie van afgelopen vrijdag was vermoedelijk het gevolg van een fatwa die tegen hem is uitgesproken. De dader wilde mogelijk gehoor geven aan een oproep uit 1989 om Rushdie te doden. Een fatwa is niet altijd een oproep om iemand te doden, maar kan worden uitgesproken over veel verschillende kwesties.

Een fatwa is een juridische uitspraak van een hoge geestelijke over een kwestie binnen de islam. Het is te vergelijken met een decreet. Fatwa's zijn niet bindend, dus moslims hoeven zich er niet aan te houden.

Een islamitische geleerde die fatwa's mag uitspreken, wordt een moefti genoemd. Boven een moefti staat een grootmoefti. Die is te vergelijken met een opperrechter.

De fatwa die opriep tot het doden van Rushdie werd in 1989 uitgesproken door grootayatollah Ruhollah Khomeini. Hij was toen de belangrijkste geestelijke in Iran, en daarmee de hoogste leider van het land.

Omstanders helpen Rushdie nadat hij op podium werd neergestoken
44
Omstanders helpen Rushdie nadat hij op podium werd neergestoken

De Koran, het heilige schrift van de moslims, noemt fatwa's niet letterlijk. Moslims geloven dat de tekst van de Koran letterlijk het woord van Allah is zoals dat werd geopenbaard aan de profeet Mohammed. Daarom is de Koran volgens hen onfeilbaar.

Het gaat bij een fatwa om de interpretatie van de Koran door een geestelijke. Die moet de uitspraak kunnen onderbouwen met verzen en citaten uit de Koran.

In de Koran worden wel voorbeelden gegeven van hoe Mohammed op vragen van zijn volgelingen moet reageren. De antwoorden van de profeet gelden als oordeel over bepaalde kwesties waar onduidelijkheid over bestaat. Die antwoorden worden gezien als de voorlopers van fatwa's. De uitspraken en handelingen van Mohammed zijn overgeleverd via de zogenoemde Hadith.

Via fatwa's kan worden opgeroepen tot het doden van mensen. De bekendste (of beruchtste) fatwa's roepen op tot het doden van personen, zoals de fatwa tegen Rushdie. Vooral mensen die zich kritisch uitlaten over de islam of zich van het geloof afkeren, kunnen via een fatwa een doodvonnis krijgen.

De oproepen kunnen ook een stuk vager zijn, waardoor ze breder te interpreteren zijn. Zo sprak Al Qaeda-leider Osama Bin Laden in 1998 een fatwa uit waarin hij opriep tot een heilige oorlog (jihad) tegen "Joden en kruisvaarders" en het doden van Amerikaanse burgers.

Fatwa's kunnen ook betrekking hebben op andere handelingen van moslims. Ze zijn lang niet altijd een oproep om iemand te doden. Zo vaardigden Somalische moslimleiders in 2005 een fatwa uit waarin ertoe opgeroepen werd te stoppen met het besnijden van vrouwen. In 2014 riepen hoge geestelijken in Indonesië moslims er via een fatwa toe op niet op bedreigde diersoorten te jagen.

De uitspraken kunnen ook betrekking hebben op hele alledaagse zaken. Zo kan een moslim aan een hoge geestelijke voorleggen of hij een bepaald soort voedsel wel of niet mag eten. De geestelijke bekijkt of de vraag te beantwoorden is met de Koran en doet aan de hand daarvan een uitspraak in de vorm van een fatwa.

In 1980 sprak de hoogste imam in Egypte een fatwa uit over "het luisteren naar en maken van muziek". In 2008 riep de grootmoefti van Syrië mensen er via een fatwa toe op te stoppen met roken.

De fatwa tegen Rushdie werd uitgesproken na de publicatie van zijn omstreden boek De duivelsverzen. Veel moslims vinden het in 1988 uitgekomen boek een belediging van hun geloof, omdat de profeet Mohammed als personage wordt gebruikt.

Met de titel van zijn boek verwees Rushdie bovendien naar de duivelsverzen die in de Koran voorkomen. Het zonder context verwijzen naar of aanwenden van de Koran is verboden voor moslims.

De fatwa tegen Rushdie is alleen in Iran nog geldig. Kort na het uitspreken van de fatwa in 1989 werd die door alle islamitische landen behalve Iran verworpen. Islamitische Korandeskundigen (oelema) oordeelden dat de fatwa "onislamitisch" was.

Ali Khamenei, de huidige hoogste leider van Iran. Achter hem hangt een portret van zijn voorganger, Ruhollah Khomeini.

Ali Khamenei, de huidige hoogste leider van Iran. Achter hem hangt een portret van zijn voorganger, Ruhollah Khomeini.
Ali Khamenei, de huidige hoogste leider van Iran. Achter hem hangt een portret van zijn voorganger, Ruhollah Khomeini.
Foto: AFP

Fatwa's kunnen worden ingetrokken of ongedaan worden gemaakt, maar dat komt zelden voor. Omdat fatwa's niet bindend zijn, voelen geestelijken die fatwa's uitspreken bijna nooit de noodzaak om een fatwa terug te draaien. Khomeini stierf kort nadat hij de fatwa tegen Rushdie in 1989 had uitgesproken, maar het vonnis geldt nog altijd.

Het Iraanse staatspersbureau IRNA maakte in 2006 bekend dat de fatwa tegen Rushdie voor altijd geldig zou blijven. Ali Khamenei, die Khomeini opvolgde als hoogste leider van Iran, zei in 2017 dat de fatwa tegen Rushdie "nog is zoals imam Khomeini hem uitsprak". In 2019 zei hij op Twitter dat hij het oordeel van zijn voorganger niet kon intrekken.

De man die Rushdie neerstak in de staat New York was volgens Amerikaanse media beïnvloed door sjiitisch extremisme. Het sjiisme is de dominante stroming van de islam in Iran. Het is goed mogelijk dat de man zich geroepen voelde Rushdie neer te steken door de fatwa die na 33 jaar nog altijd van kracht is.