Kan Turkije uit de NAVO gezet worden (en zou dat een oplossing zijn)?
Door Robbert van der Linde31 mei 2022 om 18:05
De Turkse bezwaren tegen het NAVO-lidmaatschap van Finland en Zweden vormen het zoveelste conflict tussen Turkije en de rest van het bondgenootschap. Op ons reactieplatform NUjij kregen we de vraag of Turkije niet beter uit de NAVO gezet kan worden. Als dat al mogelijk was, zou de NAVO daar zelf helemaal niet bij gebaat zijn.
Het is nog nooit voorgekomen dat een NAVO-lid door de andere lidstaten uit de organisatie werd gegooid. Daar is zelfs nog nooit mee gedreigd, ook niet toen NAVO-lidstaten Turkije en Griekenland zich in 1974 op de rand van een onderlinge oorlog bevonden. Conflicten tussen NAVO-landen werden tot nu toe altijd op diplomatieke wijze opgelost.
In het handvest van de NAVO staat ook geen procedure beschreven waarmee een lidstaat uit de organisatie gezet kan worden. Andere internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties, de Europese Unie en de Raad van Europa, hebben die wel.
De NAVO heeft wel vastgelegd dat het voornaamste doel is om voor vrijheid en veiligheid te zorgen in de aangesloten landen. Het uitsluiten van een lidstaat in het geval van een crisis zou direct in tegenspraak zijn met dat doel.
De NAVO kan normaal alleen iets doen als alle leden ergens unaniem mee instemmen. Alle dertig huidige lidstaten hebben daarmee in feite vetorecht, waarmee ze in hun eentje beslissingen kunnen blokkeren.
Het lijkt echter tegenstrijdig dat een eventuele uitsluiting een beslissing is waar alle lidstaten het mee eens moeten zijn. Dat zou betekenen dat een land zijn eigen schorsing of uitsluiting kan voorkomen door simpelweg zelf tegen te stemmen.
In een situatie waarin een land zou instemmen met zijn eigen uitsluiting, zou het veel logischer en eenvoudiger zijn om zelf uit de NAVO te stappen.
Lidstaten kunnen er zelf voor kiezen om de NAVO te verlaten. Een land moet dan de Verenigde Staten, als depositaris (beheerder) van het NAVO-verdrag, op de hoogte stellen van de wens om dat te doen. Er volgt een jaar bedenktijd, waarna een land definitief uit de NAVO kan stappen.
Het is sinds de oprichting in 1949 nog niet voorgekomen dat een lidstaat helemaal uit de NAVO stapte. Wel hebben enkele landen hun bijdragen en toewijding aan de NAVO (tijdelijk) op een laag pitje gezet.
Zo trok Frankrijk zich in 1966 militair terug uit de organisatie, nadat het een nucleaire kernmacht was geworden. De Fransen bleven wel politiek lid van de NAVO. Het duurde tot 2009 voordat Frankrijk zich ook militair weer aansloot.
Griekenland trok zich in 1974 eveneens militair terug, na de invasie van Cyprus door mede-NAVO-lidstaat Turkije. Van een eventuele schorsing of uitsluiting van Turkije was echter geen moment sprake. Mede door tussenkomst van de VS werd Griekenland in 1980 weer volledig lid.
Het belangrijkste artikel van de NAVO is artikel 5: een aanval op één lidstaat wordt beschouwd als een aanval op alle lidstaten. Wanneer een NAVO-lidstaat wordt aangevallen, zijn de andere leden verplicht om te helpen. Er is pas één keer een beroep gedaan op dat artikel. De VS deed dat na de aanslagen in New York op 11 september 2001. Ook Turkije gaf gehoor aan die oproep, waarmee het zich dus nu toe altijd aan de NAVO-regels heeft gehouden.
De Turkse houding over het lidmaatschap van Finland en Zweden is het zoveelste conflict op een inmiddels lange lijst. Zo stonden Turkije en de NAVO lijnrecht tegenover elkaar door militaire acties in Libië en Syrië, de rol van Turkije in de Syrische vluchtelingencrisis, de reactie van de Turkse regering op de vermeende coup in 2016 en de intensieve samenwerking van Turkije en Rusland.
Volgens de Turkse president Recep Tayyip Erdogan komt Turkije binnen de NAVO op voor zijn eigen belangen. Daar heeft het land volgens het NAVO-statuut ook het volste recht toe. Het blokkeren van de toetreding van Finland en Zweden kan leiden tot irritatie bij andere lidstaten, maar is niet tegen de regels.
Het is zo goed als uitgesloten dat Turkije uit de NAVO gezet wordt. Turkije is sinds zijn toetreding tot de NAVO in 1952 namelijk van groot belang voor de organisatie.
Via Turkije heeft de NAVO controle over strategische wateren zoals de Zwarte Zee, de Bosporus, de Dardanellen en de Middellandse Zee. Door de Russische invasie van Oekraïne is het voor de NAVO extra belangrijk om die wateren in de gaten te kunnen houden.
Turkije heeft daarnaast met zo'n 425.000 actieve militairen na de VS het grootste leger van alle NAVO-lidstaten. Dat is geen onbelangrijke eigenschap in een militair bondgenootschap.
Turkije is strategisch en geografisch van groot belang voor de NAVO.
Ook heeft de NAVO Turkije hard nodig bij de aanpak van de problemen in het Midden-Oosten, zoals de eerder genoemde oorlog in Syrië en de bijbehorende vluchtelingenstroom. Turkije is daarbij een soort buffer tussen het Midden-Oosten en Europa.
Hoewel de samenwerking niet zonder conflicten verloopt, is het alternatief voor de NAVO een veel groter schrikbeeld. Er is de organisatie daarom veel aan gelegen om Turkije binnenboord te houden, iets wat Erdogan ten volle wil benutten.
Turkije is strategisch en geografisch van groot belang voor de NAVO.