Door de uitgelekte conceptuitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof lijkt het erop dat abortus voor Amerikanen straks niet meer vanzelfsprekend is. Maar waarom wordt zo'n belangrijke beslissing door rechters genomen? En wat kunnen tegenstanders nog doen? NU.nl beantwoordt de belangrijkste vragen over de controverse rondom de zogeheten Roe v. Wade-uitspraak.

1. Wat is de Roe v. Wade-uitspraak eigenlijk?

Roe v. Wade is een abortusrechtszaak uit 1973. In een rechtbank in de staat Texas stonden Norma McCorvey (alias Jane Roe) en openbaar aanklager Henry Wade tegenover elkaar. Roe was een alleenstaande moeder die samen met haar advocaat vond dat de abortuswetgeving in het conservatieve Texas in strijd was met haar privacyrechten.

In die zaak deed het Amerikaanse Hooggerechtshof een bijzondere uitspraak. Het verklaarde de wetgeving die abortus in Amerikaanse staten bemoeilijkte of zelfs verbood 'ongrondwettelijk'. "Dankzij die uitspraak werd abortus toegestaan in de hele VS", legt Amerikadeskundige Koen Petersen uit.

Als gevolg daarvan werden vele vormen van antiabortuswetgeving in verschillende staten afgeschaft. "Staten moeten zich in principe aan de uitspraak van het Hooggerechtshof houden", zegt Petersen. "En op het moment dat staten toch antiabortuswetgeving willen invoeren, kunnen de mensen die het met de uitspraak oneens zijn die juridisch aanvechten."

Die rechtszaken kunnen na een lang proces ook weer bij het Hooggerechtshof terechtkomen. Dat moet zich dan opnieuw over de uitspraak van 1973 buigen. En daar is nu dus mogelijk sprake van.

Hoe het recht op abortus na vijftig jaar teruggedraaid kan worden in de VS
159
Hoe het recht op abortus na vijftig jaar teruggedraaid kan worden in de VS

2. Wat staat er in de conceptuitspraak?

Politico schreef dinsdag over een uitgelekte conceptversie van zo'n nieuwe uitspraak. Dat document, opgesteld door de conservatieve rechter Samuel Alito, werd geschreven in februari. Het toont de plannen van het Hooggerechtshof om de Roe v. Wade-uitspraak terug te draaien.

Daarmee zou dus een einde kunnen komen aan bijna een halve eeuw van federaal (landelijk) recht op abortus. Staten zouden voortaan zelf mogen beslissen over het recht op abortus.

"Het is niet gezegd dat dit ook de uitspraak wordt", zegt Petersen. "Maar omdat er in het Hooggerechtshof een meerderheid van conservatieve rechters is, is de verwachting dat er ook een meerderheid is om de Roe v. Wade-uitspraak te herzien."

3. Waarom hebben rechters zo veel invloed op zo'n politiek gekleurd besluit?

Om dat te begrijpen, is het belangrijk om te weten hoe het Amerikaanse rechtssysteem werkt. Het Hooggerechtshof bestaat uit negen rechters en is de hoogste Amerikaanse rechtbank. Uitspraken van dat hof hebben gevolgen voor alle Amerikaanse staten.

De taak van het Hooggerechtshof is om zaken te toetsen aan de grondwet, de basis voor alle wetten in de VS. Als er over specifieke onderwerpen (zoals abortus of het huwelijk voor partners van gelijk geslacht) nog geen wetten zijn, dan kan het gebeuren dat de rechter hierover moet beslissen. Grote, landelijke kwesties kunnen dan op het bordje van het Hooggerechtshof komen.

Petersen: "In die gevallen kan het voorkomen dat het Hooggerechtshof moet kijken of iets wel of niet mag volgens zijn interpretatie van de grondwet. Daarmee kan de uitspraak de zeggenschap van een wet hebben, totdat er wetgeving komt die de uitspraak omverwerpt."

Een activiste is in tranen vanwege het uitgelekte document waarin staat dat het Hooggerechtshof het federale recht op abortus ongedaan wil maken.

Een activiste is in tranen vanwege het uitgelekte document waarin staat dat het Hooggerechtshof het federale recht op abortus ongedaan wil maken.
Een activiste is in tranen vanwege het uitgelekte document waarin staat dat het Hooggerechtshof het federale recht op abortus ongedaan wil maken.
Foto: AFP

4. Wie zitten er in het Hooggerechtshof?

De rechters in het Hooggerechtshof worden aangewezen door de president. Die benoemingen moeten daarna worden goedgekeurd door de Senaat. Petersen: "Vroeger werden rechters uitgekozen op basis van juridische kwaliteiten. Daardoor kregen ze vaak veel steun van zowel Republikeinen als Democraten in de Senaat. Nu is dat veel meer gepolariseerd."

De rechters in het Hooggerechtshof kunnen grofweg ingedeeld worden in twee groepen: een conservatieve en een progressieve. "De conservatieven zijn wat strikter", zegt Petersen. Als voorbeeld noemt hij het huwelijk voor partners van gelijk geslacht. "Conservatieve rechters zouden zeggen: 'Als de founding fathers (de grondleggers van de VS, red.) voor het homohuwelijk zouden zijn geweest, hadden ze dat maar in de grondwet moeten opschrijven.'"

"Progressieve rechters kijken juist meer in de geest van de tijd waarin de grondwet is opgeschreven. Zij nemen doorgaans een veel ruimere interpretatie." Het huidige Hooggerechtshof bestaat voor het grootste gedeelte uit conservatieve rechters, die vaak door Republikeinen worden voorgedragen.

Zo zijn vijf van de zes door Republikeinen voorgedragen rechters voorstander van het concept dat dinsdag uitlekte. De 'Democratische' rechters zijn juist tegen. Maar het is nog maar de vraag of zij iets kunnen uitrichten, want in principe geldt de wil van de meerderheid in het Hooggerechtshof.

Zo kijken staten naar abortus.

Zo kijken staten naar abortus.
Zo kijken staten naar abortus.

5. Kunnen de progressieve rechters nog iets doen? En zo nee, wat zijn de gevolgen?

Om met die eerste vraag te beginnen: niet veel. "Er is wel een bescherming van de minderheid", legt Petersen uit. "Vier van de negen rechters zijn nodig om te bepalen of een zaak door het Hooggerechtshof in behandeling wordt genomen. Maar als de zaak dan daadwerkelijk in behandeling is, geldt gewoon de wil van de meerderheid. Daar kunnen de rechters die in de minderheid zijn niets meer aan doen; die vissen dan echt achter het net."

Door de conservatieve meerderheid lijkt het erop dat de progressieve rechters weinig kunnen uitrichten bij een stemming over het terugdraaien van de Roe v. Wade-uitspraak.

Maar wat gebeurt er dan als die uitspraak inderdaad wordt herzien? Petersen verwacht dat het belangrijkste gevolg is dat de zeggenschap over abortus weer bij de staten komt te liggen, en niet bij de federale overheid.

Petersen: "De verwachting is dat conservatieve staten abortus moeilijker zullen maken. Roe v. Wade is die staten echt een doorn in het oog." Manieren om abortus te beperken, zijn het verkorten van de termijn waarin abortus mag worden toegepast en het terugbrengen van het aantal abortusklinieken in een staat.

Hoe de toekomst van abortus in de VS eruit gaat zien, is nog even afwachten. Een hoop zal afhangen van hoe de uitspraak precies geformuleerd gaat worden, en of die er überhaupt komt. En het antwoord daarop laat voorlopig nog maanden op zich wachten, is de verwachting.