Terwijl de wereld met ingehouden adem naar de spanningen aan de Oekraïens-Russische grens kijkt, lijkt de Russische president Vladimir Poetin geen centimeter toe te willen geven. Waarom is Oekraïne zo belangrijk voor het Kremlin en hoe kijken de Russen zelf naar de situatie?

Waar draaien de spanningen in het grensgebied tussen Oekraïne en Rusland om?

  • De Russen zeggen zich bedreigd te voelen als het NAVO-grondgebied tot aan de Russische grens komt. Dat zou gebeuren indien Oekraïne toetreedt tot de NAVO, maar daar zijn geen concrete plannen voor.
  • De spanning tussen Rusland en het Westen is opgelopen door de Russische troepenopbouw bij de grens met Oekraïne. Er zijn de afgelopen tijd veel meer militairen met materieel naar het grensgebied gestuurd.
  • De NAVO vreest dat Rusland overweegt Oekraïne binnen te vallen. In 2014 annexeerde Rusland al de Krim, een schiereiland in het zuiden van Oekraïne.

Rusland heeft vooralsnog altijd ontkend een invasie in Oekraïne voor te bereiden. Wel heeft het Kremlin eisen kenbaar gemaakt waarin duidelijk wordt wat het land wil. Die eisen zijn duidelijk: de invloed van de NAVO mag niet te dicht in de buurt van Rusland komen.

Een belangrijke reden hiervoor is een trend van 'verwestelijking' in Oekraïne sinds in 1991 de onafhankelijkheid werd uitgeroepen. Tot dat moment was Oekraïne onderdeel van de Sovjet-Unie. De eerste presidenten van de nieuwe Republiek Oekraïne pleitten openlijk voor Europese integratie.

Die hang naar het Westen nam toe in 2014 toen voormalig president Viktor Yanukovych vergaande onderhandelingen met de Europese Unie (EU) stopzette, waarna protesten uitbraken en Rusland schiereiland de Krim annexeerde. Waar veel Oekraïners naast Europese integratie eerst nog hoopten op een goede relatie met de Russen, verdween na de chaos in 2014 bij veel mensen de sympathie voor de oosterburen. De huidige president Volodymyr Zelensky pleit dan ook openlijk voor toetreding tot de EU en de NAVO.

In de ogen van Poetin zijn de Oekraïners en Russen echter één volk. Toetreding van Oekraïne tot de EU of zelfs de NAVO zou voor het Kremlin dan ook voelen als infiltratie van het Westen op eigen grondgebied. "Oekraïne en Rusland waren altijd al economisch en cultureel met elkaar verweven. Er woont bovendien een groot aantal Russen in Oekraïne", aldus Nicolaas Kraft van Ermel, die als Ruslandhistoricus verbonden is aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Daarnaast is Kiev in de Russische interpretatie van de geschiedenis de geboorteplaats van het Russische tsarenrijk. Kraft van Ermel: "Het is vanuit Russisch perspectief lastig te verkopen dat Oekraïne überhaupt een zelfstandige staat is."

De behoefte van Rusland is om te grenzen aan een zone met landen die niet onder de NAVO vallen. Poetin is daarom erg gehecht aan "strategische diepte", oftewel een bufferzone van landen waarop hij invloed kan uitoefenen, legt Kraft van Ermel uit.

Veranderende machtsverhoudingen in Europa

Waarom de Russen nu het juiste moment vinden om de boel op scherp te zetten, is onduidelijk. Mogelijk is dit voor Poetin het ideale moment om spierballen te laten zien, met veranderende machtsverhoudingen in Europa. In Duitsland is een nieuwe regering aan de macht, de Franse president Emmanuel Macron zal een zware kluif hebben aan de verkiezingen in april en Brexit houdt de Britten al jaren bezig.

Maar toch blijft het speculeren als het gaat om de vraag waarom de boel nu escaleert. "De specifieke reden waarom de spanningen nu hoog oplopen zie ik niet. Wat ik wel zie, is de lange termijn", aldus Kraft van Ermel.

Met die lange termijn bedoelt de historicus de manier waarop Rusland naar de rest van de wereld kijkt. "Rusland heeft een heel traditionele blik op de wereld. In die wereld is soevereiniteit het hoogste wat een land heeft, en daar zijn gezamenlijke belangen veel minder belangrijk."

Russen worden via televisie al jaren voorbereid op oorlog

Poetin weet goed in te spelen op die sentimenten, ziet ook Ruslanddeskundige Helga Salemon, die verbonden is aan het Haags Instituut voor Strategische Studies. Volgens haar worden de Russen via het nieuws al jaren in een oorlogsstemming gehouden.

"Oorlog is voor de gemiddelde Rus iets wat zich op televisie afspeelt. Sinds het Krim-conflict in 2014 is Oekraïne dagelijks op tv. Daar wordt verteld over de fascisten in Oekraïne die de Russen onderdrukken. De oorlog is op de Russische televisie eigenlijk al begonnen."

Volgens Salemon is dat ook de tactiek van Poetin. Op een echte oorlog zit hij niet te wachten, maar de obsessie met Oekraïne leidt de Russen af van de binnenlandse problemen. "Met de gemiddelde Rus gaat het niet goed. Dus hij moet mensen voortdurend op het puntje van hun stoel houden om ze af te leiden van hun dagelijkse problemen."

Het vertrouwen in de overheid onder de Russische bevolking is toch al niet hoog. Men is gewend dat het geld in de zakken van Poetin en zijn corrupte kliek belandt. Maar het beeld van Poetin als redder die de Russen beschermt tegen de boze buitenwereld is heel belangrijk voor hem. Zo kan hij de onvrede naar de achtergrond drukken.

Amerikaanse sancties kunnen Rusland hard raken

Momenteel wordt vanuit Amerikaanse kant vooral gedreigd met economische sancties. "Oekraïne is geen NAVO-lidstaat, dus de NAVO gaat niet om Oekraïne vechten", verwacht Kraft van Ermel.

Volgens hem is het wel mogelijk dat het Westen wapens blijft leveren en het sanctieregime tegen Rusland aanscherpt. Daarop kan het Kremlin terugslaan en bijvoorbeeld de gaskraan (deels) dichtdraaien. "Maar Rusland is mogelijk afhankelijker van de inkomsten van gas, dan Europa van de levering van gas", aldus Kraft van Ermel.

De regering van de Amerikaanse president Joe Biden dreigt met "zware sancties", die de Russische economie hard kunnen raken. Maar hoe ver de VS wil gaan, moet nog blijken. Zware sancties afkondigen kost namelijk ook geld. En de vraag is of de Amerikanen (en Europeanen) daar zin in hebben.

Tegelijkertijd doet de NAVO geen concessies. "Het is erg moeilijk voor de NAVO om acties te ondernemen die tegen de eigen belangen en waarden ingaan", vertelde een adviseur van de NAVO onlangs tegen persbureau Al Jazeera.

Meer opties dan vrede of oorlog

De vraag is of dat voor Rusland genoeg reden is om over te gaan tot een militaire invasie in Oekraïne. Dat zal de komende tijd moeten blijken. Wel is duidelijk dat er meer opties zijn dan vrede of oorlog.

"Rusland kan bijvoorbeeld blijven praten, de rebellenrepubliek in Oekraïne erkennen en in bescherming nemen, of zelfs ergens anders militaire bases of raketten plaatsen", zei hoogleraar Geschiedenis en politiek van Rusland aan de Rijksuniversiteit Groningen Hans van Koningsbrugge eerder tegen NU.nl.

Maar dat Rusland een gevaarlijk spel speelt, staat buiten kijf. Kraft van Ermel: "Het is een beetje alsof hij bij een benzinepomp met vuur staat te spelen."

Wat heeft Nederland te zoeken in het Oekraïneconflict?
224
Wat heeft Nederland te zoeken in het Oekraïneconflict?