Met de installatie van de nieuwe Duitse regering komt een einde aan het zestienjarige bondskanselierschap van Angela Merkel. NU.nl blikt samen met de biograaf van Merkel, Ralph Bollmann, en Duitslandexpert Marja Verburg terug op zestien jaar Merkel.

"Er is een bekend verhaal over Merkel. Over hoe ze als meisje tijdens zwemles op school op een duikplank stond. Ze twijfelde tot het allerlaatst, voordat ze durfde te springen."

Voor de Duitse journalist Ralph Bollmann, auteur van de biografie Angela Merkel: Die Kanzlerin und ihre Zeit, staat dit verhaal symbool voor de manier waarop ze later met grote crises omging. Ze wachtte in die situaties vaak lang voordat ze de sprong waagde. "Maar wanneer ze een beslissing nam, deed ze dat altijd met overtuiging. Ze wachtte altijd zo lang mogelijk om eerst de aard van de crisis te begrijpen."

Als je Bollmann vraagt of je Merkel zou kunnen typeren als 'Krisenkanzlerin', antwoordt hij resoluut. "Ja, absoluut. Lange tijd werd haar verweten dat ze geen visie had, maar bij haar eerste crisis in 2008 wist ze zich meteen te onderscheiden."

Merkel zwaait na 16 jaar af: 'Ze liet zich nooit provoceren'
143
Merkel zwaait na 16 jaar af: 'Ze liet zich nooit provoceren'

Merkel zag het belang van één Europa altijd in

Dat Merkel in staat was om de eurocrisis van 2008 te beteugelen, heeft voor een groot deel te maken met haar afkomst. Ze is sterk gevormd door de eerste helft van haar leven, die ze doorbracht in de communistische DDR. Ze maakte tijdens de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de daaropvolgende hereniging met West-Duitsland een grote systeemverandering in haar land mee. Dat had grote sociaaleconomische consequenties voor Oost-Duitsers.

De financiële crisis in 2008 had eveneens enorme impact op de levens van velen, bijvoorbeeld doordat ze hun baan verloren. "Maar Merkel was in staat zich aan te passen aan zo'n systeemverandering, waar veel leiders van andere westerse landen meer moeite mee hadden", vertelt Bollmann.

Hoewel Merkels ervaring met zo'n recessie haar goed van pas kwam, kon haar aanpak elders in Europa op minder lof rekenen. Haar regering voerde een zuinig economisch beleid in de Europese Unie.

“Gedurende haar carrière kwam Merkel steeds dichter bij het idee van Europese integratie. Het ging haar altijd om heel Europa, dus ook de oostelijke lidstaten.”
Ralph Bollmann, biograaf

"Haar idee was toen: mislukt de euro, dan mislukt Europa", zegt Marja Verburg van het Duitsland Instituut. Een van die gevolgen was dat er een heel strikte bezuinigingspolitiek werd opgelegd aan een aantal Zuid-Europese eurolanden.

In die landen stuitte Merkels zuinige beleid op veel cynisme en kritiek. In onder meer Griekenland, Spanje en Cyprus gingen demonstranten de straat op met afbeeldingen van Merkel met een Hitlersnor of hakenkruizen.

"Een van de gevolgen van de eurocrisis is dat er Europese polarisatie ontstond, tussen Noord en Zuid. Dat is denk ik ook een van de redenen dat Merkel in de coronacrisis uit een ander vaatje ging tappen. Toen was Duitsland - samen met Frankrijk - voorvechter van een ruimhartig steunbeleid richting hard getroffen landen", aldus Verburg.

Bollmann: "Gedurende haar carrière kwam Merkel steeds dichter bij het idee van Europese integratie. Het ging haar altijd om heel Europa, dus ook de oostelijke lidstaten."

Het lukte Merkel om dialoog met Oost-Europese landen te blijven voeren

Die neiging tot dialoog met Oost-Europa onderscheidde haar ook van andere West-Europese leiders tijdens de Krimcrisis van 2014. Op de Krim tussen Oekraïne en Rusland liepen de spanningen in het vroege voorjaar van 2014 hoog op door de Russische annexatie van het schiereiland.

De dreigende escalatie van het conflict werd gevoed door het plan van de Verenigde Staten om het Oekraïense leger te bewapenen. Maar Merkel was hier fel op tegen. Ze zei tijdens een conferentie in 2015 zich niet te kunnen voorstellen dat een sterker Oekraïens leger veel indruk zou maken op de Russische president Vladimir Poetin.

"Merkel was echt de spil in de Oekraïnecrisis, omdat ze goede contacten met zowel Rusland als het Westen had", zegt Verburg. Dat werd duidelijk toen ze op het hoogtepunt van de crisis in 2015 in tien dagen de hele wereld rondreisde om de spanningen te sussen. Uiteindelijk lukte het Merkel om in het zogeheten Minsk-akkoord een staakt-het-vuren af te dwingen.

Duitsers gingen in 2019 massaal de straat op toen het vluchtelingenkamp Moria op het Griekse eiland Lesbos was afgebrand. Volgens de demonstranten was er nog plaats in Duitsland. Een goed voorbeeld van de Willkommenskultur.

Duitsers gingen in 2019 massaal de straat op toen het vluchtelingenkamp Moria op het Griekse eiland Lesbos was afgebrand. Volgens de demonstranten was er nog plaats in Duitsland. Een goed voorbeeld van de Willkommenskultur.
Duitsers gingen in 2019 massaal de straat op toen het vluchtelingenkamp Moria op het Griekse eiland Lesbos was afgebrand. Volgens de demonstranten was er nog plaats in Duitsland. Een goed voorbeeld van de Willkommenskultur.
Foto: ANP

Willkommenskultur maakte plaats voor populisme

Net als veel landen in Europa kreeg Merkel in de aanloop naar het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis in 2015 te maken met populistische bewegingen in haar land. Het populistische geluid kreeg gestalte in de politieke partij Alternative für Deutschland - een verwijzing naar Merkels neiging om impopulaire maatregelen "alternativlos" te noemen.

Geen enkele uitspraak heeft Merkel zo lang achtervolgd als de zin die ze op 31 augustus uitsprak, op het hoogtepunt van deze Europese vluchtelingencrisis: "Wir schaffen das" (vrij vertaald: wij kunnen deze klus klaren, red.).

“Wir schaffen das was een oproep in een tijd dat er steeds meer rechts-extremistisch geweld in Duitsland voorkwam.”
Marja Verburg, Duitslandkenner

"Dat was een oproep in een tijd dat er steeds meer rechts-extremistisch geweld in Duitsland plaatsvond", vertelt Verburg. "Je zag toen dat niet alleen zij, maar ook bijvoorbeeld Duitse media, tegenwicht wilden bieden. Ze wilden niet het nazi-Duitsland zijn dat geweld tegen vluchtelingen gebruikt."

In de eerste maanden na 'Wir schaffen das' heerste in Duitsland een zogeheten 'Willkommenskultur': inwoners omarmden een solidair vluchtelingenbeleid. Maar latere incidenten, waaronder een serie berovingen en aanrandingen door asielzoekers tijdens nieuwjaarsnacht in Keulen, deden dat sentiment omslaan.

Golven van rechts-extremisme zijn vaker voorgekomen in de naoorlogse geschiedenis van Duitsland, maar in 2019 bereikte de nieuwe golf van rechts-extreem geweld een hoogtepunt met de moord op de christendemocratische politicus Walter Lübcke.

Later was Merkel betrokken bij de zogeheten Turkijedeal. Die zorgde ervoor dat vluchtelingen aan de grenzen van Europa tegengehouden konden worden. "Er is ook heel wat strenge vluchtelingenwetgeving onder Merkel doorgevoerd", aldus Verburg.

Pandemie was Merkels laatste gelegenheid om zich als crisismanager te profileren

Toen Merkel in 2018 aankondigde zich niet opnieuw verkiesbaar te stellen als bondskanselier, had ze nog geen idee van misschien wel de grootste crisis waar ze Duitsland doorheen moest helpen. Die kwam op een moment dat haar politiek gezien niet slecht uitkwam.

Na haar herverkiezing in 2017 kreeg Merkel het lastig, onder meer door problemen binnen haar partij, de CDU. De uitbraak van COVID-19 gaf haar de kans om nog één keer haar reputatie als Krisiskanzlerin hoog te houden.

En ze had nog een voordeel: haar achtergrond als natuurkundige stelde haar in staat om de Duitsers uit te leggen waar het om ging. Verburg: "In deze crisis was ze echt een 'Mutti Merkel' die de mensen kon toespreken. Ze begreep waarover het ging."

Merkels uitdagingen zullen ook hoog op de agenda van het nieuwe kabinet staan

Hoewel er veel meer aspecten aan haar zestienjarige termijn zitten dan crises, vormen die wel de rode draad in haar carrière als bondskanselier.

Het valt op dat bijna al die crises niet zijn opgelost en hoog op de agenda zullen staan bij het volgende kabinet. De recente ontwikkelingen in Afghanistan zullen nieuwe discussies over vluchtelingen met zich meebrengen en de recentste coronacijfers in Duitsland zijn verre van geruststellend. Daarnaast dringt ook de klimaatcrisis zich op.

"Een ironisch aspect aan Merkels kanselierschap is dat ze op veel thema's geen grote veranderingen kon doorvoeren, omdat Duitsers conservatief en sceptisch zijn als het om grote veranderingen gaat", zegt Bollmann. "Tegelijkertijd werd ze steeds herkozen, juist omdát Duitsers onwelwillend staan tegenover grote veranderingen. Men zag haar als de persoon die stabiliteit kon garanderen."