Met de installatie van de nieuwe Duitse regering komt een einde aan het zestienjarige bondskanselierschap van Angela Merkel. NU.nl blikt samen met de biograaf van Merkel, Ralph Bollmann, en Duitslandexpert Marja Verburg terug op zestien jaar Merkel.

"Er is een bekend verhaal over Merkel. Over hoe ze als meisje tijdens zwemles op school op een duikplank stond. Ze twijfelde tot het allerlaatst, voordat ze durfde te springen."

Merkel zag het belang van één Europa altijd in

Dat Merkel in staat was om de eurocrisis van 2008 te beteugelen, heeft voor een groot deel te maken met haar afkomst. Ze is sterk gevormd door de eerste helft van haar leven, die ze doorbracht in de communistische DDR. Ze maakte tijdens de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de daaropvolgende hereniging met West-Duitsland een grote systeemverandering in haar land mee. Dat had grote sociaaleconomische consequenties voor Oost-Duitsers.

De financiële crisis in 2008 had eveneens enorme impact op de levens van velen, bijvoorbeeld doordat ze hun baan verloren. "Maar Merkel was in staat zich aan te passen aan zo'n systeemverandering, waar veel leiders van andere westerse landen meer moeite mee hadden", vertelt Bollmann.

Hoewel Merkels ervaring met zo'n recessie haar goed van pas kwam, kon haar aanpak elders in Europa op minder lof rekenen. Haar regering voerde een zuinig economisch beleid in de Europese Unie.

Gedurende haar carrière kwam Merkel steeds dichter bij het idee van Europese integratie. Het ging haar altijd om heel Europa, dus ook de oostelijke lidstaten.

"Haar idee was toen: mislukt de euro, dan mislukt Europa", zegt Marja Verburg van het Duitsland Instituut. Een van die gevolgen was dat er een heel strikte bezuinigingspolitiek werd opgelegd aan een aantal Zuid-Europese eurolanden.

In die landen stuitte Merkels zuinige beleid op veel cynisme en kritiek. In onder meer Griekenland, Spanje en Cyprus gingen demonstranten de straat op met afbeeldingen van Merkel met een Hitlersnor of hakenkruizen.

"Een van de gevolgen van de eurocrisis is dat er Europese polarisatie ontstond, tussen Noord en Zuid. Dat is denk ik ook een van de redenen dat Merkel in de coronacrisis uit een ander vaatje ging tappen. Toen was Duitsland - samen met Frankrijk - voorvechter van een ruimhartig steunbeleid richting hard getroffen landen", aldus Verburg.

Bollmann: "Gedurende haar carrière kwam Merkel steeds dichter bij het idee van Europese integratie. Het ging haar altijd om heel Europa, dus ook de oostelijke lidstaten."

Het lukte Merkel om dialoog met Oost-Europese landen te blijven voeren

Die neiging tot dialoog met Oost-Europa onderscheidde haar ook van andere West-Europese leiders tijdens de Krimcrisis van 2014. Op de Krim tussen Oekraïne en Rusland liepen de spanningen in het vroege voorjaar van 2014 hoog op door de Russische annexatie van het schiereiland.

De dreigende escalatie van het conflict werd gevoed door het plan van de Verenigde Staten om het Oekraïense leger te bewapenen. Maar Merkel was hier fel op tegen. Ze zei tijdens een conferentie in 2015 zich niet te kunnen voorstellen dat een sterker Oekraïens leger veel indruk zou maken op de Russische president Vladimir Poetin.

"Merkel was echt de spil in de Oekraïnecrisis, omdat ze goede contacten met zowel Rusland als het Westen had", zegt Verburg. Dat werd duidelijk toen ze op het hoogtepunt van de crisis in 2015 in tien dagen de hele wereld rondreisde om de spanningen te sussen. Uiteindelijk lukte het Merkel om in het zogeheten Minsk-akkoord een staakt-het-vuren af te dwingen.

Willkommenskultur maakte plaats voor populisme

Wir schaffen das was een oproep in een tijd dat er steeds meer rechts-extremistisch geweld in Duitsland voorkwam.

"Dat was een oproep in een tijd dat er steeds meer rechts-extremistisch geweld in Duitsland plaatsvond", vertelt Verburg. "Je zag toen dat niet alleen zij, maar ook bijvoorbeeld Duitse media, tegenwicht wilden bieden. Ze wilden niet het nazi-Duitsland zijn dat geweld tegen vluchtelingen gebruikt."

Golven van rechts-extremisme zijn vaker voorgekomen in de naoorlogse geschiedenis van Duitsland, maar in 2019 bereikte de nieuwe golf van rechts-extreem geweld een hoogtepunt met de moord op de christendemocratische politicus Walter Lübcke.

Later was Merkel betrokken bij de zogeheten Turkijedeal. Die zorgde ervoor dat vluchtelingen aan de grenzen van Europa tegengehouden konden worden. "Er is ook heel wat strenge vluchtelingenwetgeving onder Merkel doorgevoerd", aldus Verburg.

Pandemie was Merkels laatste gelegenheid om zich als crisismanager te profileren

Toen Merkel in 2018 aankondigde zich niet opnieuw verkiesbaar te stellen als bondskanselier, had ze nog geen idee van misschien wel de grootste crisis waar ze Duitsland doorheen moest helpen. Die kwam op een moment dat haar politiek gezien niet slecht uitkwam.

En ze had nog een voordeel: haar achtergrond als natuurkundige stelde haar in staat om de Duitsers uit te leggen waar het om ging. Verburg: "In deze crisis was ze echt een 'Mutti Merkel' die de mensen kon toespreken. Ze begreep waarover het ging."

Merkels uitdagingen zullen ook hoog op de agenda van het nieuwe kabinet staan

Hoewel er veel meer aspecten aan haar zestienjarige termijn zitten dan crises, vormen die wel de rode draad in haar carrière als bondskanselier.

Het valt op dat bijna al die crises niet zijn opgelost en hoog op de agenda zullen staan bij het volgende kabinet. De recente ontwikkelingen in Afghanistan zullen nieuwe discussies over vluchtelingen met zich meebrengen en de recentste coronacijfers in Duitsland zijn verre van geruststellend. Daarnaast dringt ook de klimaatcrisis zich op.

"Een ironisch aspect aan Merkels kanselierschap is dat ze op veel thema's geen grote veranderingen kon doorvoeren, omdat Duitsers conservatief en sceptisch zijn als het om grote veranderingen gaat", zegt Bollmann. "Tegelijkertijd werd ze steeds herkozen, juist omdát Duitsers onwelwillend staan tegenover grote veranderingen. Men zag haar als de persoon die stabiliteit kon garanderen."