Dinsdag hoort een 96-jarige Duitse, die tijdens de Tweede Wereldoorlog als secretaresse van concentratiekamp Stutthof werkte, de aanklacht en strafeis in de rechtszaak tegen haar. De afgelopen jaren zijn er met name in Duitsland steeds vaker zeer oude mensen aangeklaagd en veroordeeld wegens hun betrokkenheid bij de concentratiekampen. Wat is daar de toegevoegde waarde van?

"De zin zit hem niet zozeer in het straffen van de dader, maar vooral om duidelijk te maken dat er dingen zijn gebeurd die in strijd waren met het recht, als een herbevestiging van de rechtsorde", aldus Alette Smeulers, hoogleraar strafrecht en criminologie van de internationale misdrijven aan de Rijksuniversiteit Groningen.

"De algehele erkenning is er al geweest, een rechtszaak is de persoonlijke erkenning dat men fout zat. Dat is vooral voor families van slachtoffers en overlevenden belangrijk. Als een dader zich altijd verborgen heeft gehouden en ongemoeid leven heeft kunnen leiden, moet er ook nu nog recht worden gesproken."

Volgens Kees Ribbens, senior onderzoeker bij NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies en bijzonder hoogleraar geschiedenis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, hebben de rechtszaken voor het verkrijgen van nieuwe informatie over de gang van zaken in de kampen maar beperkte waarde.

"Het meeste is vaak al wel bekend. Het gaat in deze zaken dan ook meer om de persoonlijke invalshoek, opnieuw duidelijk maken hoe het proces van vernietiging heeft plaatsgevonden en dat er rekenschap en rechtvaardigheid plaatsvinden. Zo behouden we inzicht en kennis over wat zich heeft voltrokken, dat houdt de belangrijke herinnering levend."

Ondanks de emotionele lading en het leed van de slachtoffers en hun nabestaanden, waarschuwt Smeulers dat de rechtszaken zich vooral bezig moeten houden met de schuldvraag en niet met een geschiedenisles. "Misdaden tegen menselijkheid hebben maatschappelijke impact, dus iedereen heeft belang dat dat naar voren komt. Het is belangrijk om de waarheid boven tafel te krijgen. Het is begrijpelijk dat een zaak aangegrepen wordt om leed over het voetlicht te brengen, maar daar is een rechtszaak niet voor bedoeld. Slachtoffers hebben spreekrecht en dat is belangrijk, maar emotie mag de uitspraak niet kleuren."

Auschwitz 75 jaar bevrijd: Wie waren de kampbeulen?
162
Auschwitz 75 jaar bevrijd: Wie waren de kampbeulen?

'Betrokkenheid bij systeem' voldoende voor veroordeling

Het aanklagen van inmiddels zeer oude kampmedewerkers gebeurt vooral sinds het proces van John Demjanjuk, een geboren Oekraïner die tijdens de Tweede Wereldoorlog bewaker van het Poolse vernietigingskamp Sobibór was. Demjanjuk werd in 2011 op 89-jarige leeftijd veroordeeld tot vijf jaar cel wegens medeplichtigheid aan de moord op duizenden mensen. Die veroordeling zorgde voor een belangrijke juridische verschuiving.

Voordat Demjanjuk werd veroordeeld, moesten specifieke oorlogsmisdaden aan specifieke personen gekoppeld worden. Omdat veel getuigen en betrokkenen de kampen niet overleefd hebben of na de oorlog aan andere oorzaken stierven, was dat echter vrijwel onmogelijk aan te tonen. Daardoor bleef het aantal veroordelingen volgens Ribbens beperkt.

"Betrokkenheid aantonen ging tot dat moment om bewijzen dat iemand echt een pistool in de hand had of de knop van de gaskamer indrukte." Ribbens noemt de veroordeling van Demjanjuk daarom een omslagpunt. "Vanaf dat moment werd de kring van daders ruimers getrokken. Wie werkzaam was geweest in een kamp, was nu ook direct betrokken."

De uitspraak in de zaak rond Demjanjuk zorgde ervoor dat alleen betrokkenheid bij de vernietigingskampen, in welke functie dan ook, genoeg kon zijn voor een veroordeling. Dat valt in het internationaal strafrecht onder de joint criminal enterprise, aldus Smeulers.

"Dat houdt in dat je ook verantwoordelijk bent als je onderdeel bent geweest van een systeem van vernietiging. Het excuus van de daders was vroeger vaak dat zij maar een klein radartje in de machine waren. Dat is in zekere zin ook de realiteit, maar die radartjes samen vormen het geheel, dus ieder radartje heeft zijn eigen verantwoordelijkheid."

De hoogbejaarde John Demjanjuk werd tijdens zijn rechtszaak steevast in een rolstoel of ziekenhuisbed de rechtszaal in gereden. Desondanks werd hij veroordeeld tot vijf jaar cel voor zijn werkzaamheden als kampbewaker.

De hoogbejaarde John Demjanjuk werd tijdens zijn rechtszaak steevast in een rolstoel of ziekenhuisbed de rechtszaal in gereden. Desondanks werd hij veroordeeld tot vijf jaar cel voor zijn werkzaamheden als kampbewaker.
De hoogbejaarde John Demjanjuk werd tijdens zijn rechtszaak steevast in een rolstoel of ziekenhuisbed de rechtszaal in gereden. Desondanks werd hij veroordeeld tot vijf jaar cel voor zijn werkzaamheden als kampbewaker.
Foto: EPA

Hoge leeftijd verdachten geen belemmering

Demjanjuk ging na zijn veroordeling in hoger beroep, maar overleed in 2012 voordat dat afgerond kon worden en zat daardoor nooit in de gevangenis. Ook Oskar Gröning, de 'boekhouder van Auschwitz', overleed voordat hij zijn vierjarige gevangenisstraf kon uitzitten. Andere veroordeelde ex-kampmedewerkers, zoals de indertijd 93-jarige Bruno Dey in 2020, hoefden de gevangenis niet in vanwege hun zwakke gezondheid. Toch zijn hun veroordelingen een belangrijk signaal. Door de ernst van de aanklachten is de vergevorderde leeftijd van verdachten geen reden om een zaak te laten rusten.

"Juist in dit soort zaken mogen mensen ook op hoge leeftijd berecht worden. Het geeft het kwaad een gezicht", vindt Ribbens. De historicus vindt het van belang dat daders nooit kunnen denken dat ze met misdaden zijn weggekomen. "Het is belangrijk om aan te geven dat medeplichtigheid niet onbestraft kan blijven en dat niemand moet denken dat juridisch de dans ontsprongen kan worden."

Vanuit strafrechtelijk oogpunt is de leeftijd van de verdachten volgens Smeulers geen factor. "Oorlogsmisdrijven verjaren nooit. Dat de daders celstraffen ontspringen vanwege hun hoge leeftijd of zwakke gezondheid, doet niets af aan het signaal. Ook het uitspreken dat zij verantwoordelijk zijn is al belangrijk."

Na de veroordeling van Demjanjuk gingen aanklagers in met name Duitsland harder achter inmiddels hoogbejaarde oud-medewerkers van zowel concentratie- en werkkampen aan, in aanvulling op mensen die in vernietigingskampen hadden gewerkt. Naast bewakers werden ook tegen andere personeelsleden van de kampen zaken aangespannen, zoals de 96-jarige oud-secretaresse van Stutthof die dinsdag voor de rechter staat.

Begin deze maand begon in Duitsland het proces tegen een inmiddels honderdjarige Duitser, die als bewaker werkte in concentratiekamp Sachsenhausen. Hij wordt beschuldigd van medeplichtigheid aan de dood van ruim 3.500 gevangen.

Vier jaar cel voor 95-jarige kampbewaarder Auschwitz
Vier jaar cel voor 95-jarige kampbewaarder Auschwitz