Het Poolse recht gaat boven het Europees recht, zo heeft het Poolse grondwettelijk hof donderdag geoordeeld. De uitspraak is een grote tegenslag voor de Europese Unie, omdat het Europees recht normaal wordt gezien als de juridische basis van de EU. Volgens deskundigen zet het besluit de deur open voor een Polexit, een vertrek van Polen uit de EU.

De EU mag op een aantal gebieden bindende wetten maken waaraan lidstaten zich moeten houden. Daarbij gaat het om bijvoorbeeld concurrentieregels op de Europese markt, milieumaatregelen en de regels over de waarborging van onafhankelijke rechtspraak in EU-lidstaten.

Het Poolse hof heeft donderdag bepaald dat sommige Europese wetten in strijd zijn met de Poolse grondwet. Dat betekent dat Polen vindt dat het land zich niet altijd aan de EU-regels hoeft te houden.

De vraag is nu of de Poolse regering EU-wetten mag negeren zonder dat het land de (financiële) voordelen van de EU verliest. Daarbij is het ook nog maar de vraag of de Poolse regering de financiële consequenties van een eventuele juridische Polexit wel wil accepteren.

Waarnemers zeggen dat Polen er nu rekening mee moet houden dat de Europese geldkraan richting het land kan worden dichtgedraaid. De uitspraak zou ook het Poolse lidmaatschap van de Europese Unie in twijfel trekken, stellen zij.

Polen wil niet dat EU zich met rechtspraak bemoeit

Het proces komt voort uit een conflict over de hervormingen van het Poolse rechtstelsel. Volgens de Europese Commissie wordt de onafhankelijke rechtspraak ondermijnd, terwijl Polen claimt dat de EU zich onterecht met de interne aangelegenheden van een lidstaat bemoeit.

De Poolse premier Mateusz Morawiecki vroeg het tribunaal vervolgens uitspraak te doen over de vraag of het Europees recht boven het Poolse recht staat. De zaak begon al in maart, maar is sindsdien vier keer uitgesteld.

De conservatieve, nationalistische Poolse regering heeft het gezag van de EU al vaker publiekelijk aangevallen. Parlementslid en oud-minister van Justitie Michal Wójcik zei eerder in gesprek met persbureau Reuters dat "de grondwet de hoogste wet in Polen is".

Bezorgde reactie vanuit Brussel

In Brussel heeft de uitspraak van de Poolse rechter tot "ernstige bezorgdheid" geleid, meldt de Europese Commissie (EC) donderdagavond in een reactie. De EC zegt verder dat het de uitspraak uitgebreid gaat bekijken en zich zal buigen over eventuele vervolgstappen. De commissie blijft erbij dat EU-wetgeving boven nationale wetten staat. Daarmee zijn de uitspraken van het Europees Hof bindend.

De commissie is al vijf jaar in een juridische strijd verwikkeld met de Poolse conservatief-rechtse machthebbers over hervormingen in het land. Die zouden volgens Brussel steeds verder de democratie en rechtsstaat ondermijnen, en daarmee indruisen tegen de normen en waarden van de EU. Bij het EU-hof in Luxemburg heeft Polen al verschillende zaken verloren, waaronder recent een zaak over een tuchtcollege voor rechters.

Polen is niet het enige land dat met het Europees Hof in de clinch heeft gelegen. In veel lidstaten groeit de kritiek dat Europese wetgeving nationale parlementen onterecht overschaduwt. Het was voor veel Britten een reden om te stemmen voor hun vertrek uit de Europese Unie.