Een dieptepunt voor CDU/CSU tijdens de Duitse verkiezingen: de huidige regeringspartij behaalde afgelopen weekend slechts 24,1 procent van de stemmen, waar het tijdens de vorige verkiezingen nog op bijna 33 procent van de stemmen kon rekenen. Drie oorzaken voor het historische verlies.

De voorlopige uitslag in het kort:

  • De centrumlinkse partij SPD is de grootste met 25,7 procent van de stemmen.
  • Daarna volgt CDU/CSU van de huidige bondskanselier Angela Merkel. De conservatieven behaalden 24,1 procent van de stemmen.
  • De twee partijen behaalden niet genoeg stemmen voor een meerderheid. Daarom zijn de ogen nu gericht op mogelijke coalitiepartners De Groenen (14,8 procent van de stemmen) en FDP (11,5 procent).

1. Veel CDU-stemmers stapten over naar SPD

De uitslag van de verkiezingen is opvallend, maar komt niet als een verrassing. Dat heeft voor een groot deel te maken met het vertrek van de huidige bondskanselier en partijleider van het CDU Angela Merkel. Door Merkel stemden veel voormalige SPD-stemmers tijdens de vorige verkiezingen op de CDU. Veel van die mensen stemden dit jaar weer op de SPD.

"Ze willen verandering, maar niet te veel, anders hadden ze niet op Scholz gestemd", zegt Carsten Brzeski van ING Research tijdens een bijeenkomst van het aan de Universiteit van Amsterdam verbonden Duitsland Instituut. De SPD heeft het vooral goed gedaan bij de ouderen: onder vijftigplussers won de partij de meeste nieuwe stemmen.

De belangrijkste kanselierskandidaten

  • SPD: Olaf Scholz
  • CDU/CSU: Armin Laschet
  • De Groenen: Annalena Baerbock
  • FDP: Christian Lindner

2. Blunders en discussie bij CDU (en De Groenen)

Ook onenigheid bij CDU/CSU en De Groenen zorgde ervoor dat meer mensen op SPD stemden.

Brzeski beschrijft de verkiezingscampagnes van de drie grootste kanshebbers Olaf Scholz (SPD), Armin Laschet (CDU/CSU, afgebeeld op foto boven dit artikel) en Annalena Baerbock (De Groenen) aan de hand van een sprintwedstrijd. "Laschet en Baerbock stuntelden en vielen op de baan. Scholz rende niet eens als een echte atleet, maar kwam wel als eerste over de streep."

Door het gestuntel van Laschet en Baerbock ontstond binnen de partijen discussie over of ze wel de juiste kanselierskandidaten hadden voorgedragen. Bij De Groenen rees die vraag nadat Baerbock meerdere misstappen beging. Zo werd ze beschuldigd van het plegen van plagiaat in haar boek.

Ook Laschet maakte blunders, die zeker een rol hebben gespeeld bij de val van de CDU/CSU. Hanco Jürgens van het Duitsland Instituut noemt als voorbeeld de video waarin Laschet al lachend te zien is terwijl president Frank-Walter Steinmeier de door zware overstromingen getroffen inwoners toespreekt. Dat is een bepalend moment, zegt de expert. "De vraag rees daardoor of Laschet wel een crisismanager was."

"Het is de tragiek van de partij die zo lang de kanselier heeft geleverd", zegt Rem Korteweg van het Clingendael Instituut. Nu Merkel na zestien jaar stopt als bondskanselier, is het lastig een waardige opvolger te vinden. Of CDU/CSU met Laschet een opvolger voor Merkel had gevonden, is gedurende de hele verkiezingscampagne al onderdeel van discussie.

"Ze zitten al een jaar lang in deze chaotische situatie waarin er geen duidelijke opvolger is voor Merkel", aldus Korteweg. "En de chaos binnen het CDU/CSU is natuurlijk compleet na deze uitslag."

Zestien jaar Merkel: 'Ze liet zich nooit provoceren door alfamannetjes'
143
Zestien jaar Merkel: 'Ze liet zich nooit provoceren door alfamannetjes'

3. SPD was juist 'verbazingwekkend' eensgezind

Tegenover de discussies binnen CDU/CSU en De Groenen stond een "verbazingwekkend" eensgezind SPD, zegt Jürgens. De partij voerde volgens de expert van het Duitsland Instituut een andere campagne dan bij de voorgaande verkiezingen. "De SPD hamerde niet meer voortdurend op sociale gerechtigheid en voerde ook geen anti-Merkel-campagne, maar juist een campagne waarmee de partij in de voetsporen van Merkel wilde staan."

SPD-leider Scholz wordt net als Merkel door veel kiezers als een goede crisismanager gezien. Hij is naast de huidige minister van Financiën en vicekanselier ook het gezicht van de grootschalige steunmaatregelen voor de Duitse economie tijdens de coronacrisis.

Wat zijn op dit moment de meest waarschijnlijke coalities?

  • CDU/CSU, FDP en De Groenen. Ook wel Jamaica-coalitie genoemd vanwege de kleuren van de partijen: zwart-geel-groen.
  • SPD, FDP en De Groenen. Ook wel Stoplicht-coalitie genoemd: rood-geel-groen.

Het is nog niet duidelijk wie Merkel gaat vervangen. Dat wordt pas bekend zodra de nieuwe regering is gevormd. Hoewel de SPD met Scholz een heel grote kans maakt om de kanselier te leveren, heeft Laschet ook aangegeven kanselier van de zogenoemde Jamaica-coalitie te willen zijn. Het is volgens Korteweg afwachten of dat Laschet gegund gaat worden, of dat hij wordt afgerekend op de "dramatisch verlopen" campagne.