De drie belangrijkste rivalen bij de Duitse parlementsverkiezingen zijn zondagavond voor het eerst met elkaar op televisie in debat gegaan, waarmee de verkiezingsstrijd is losgebarsten. We vroegen wat jullie willen weten over de stembusgang. Hieronder de antwoorden op de meest gestelde vragen.

Deelnemende partijen aan de Bondsdagverkiezingen

  • CDU/CSU - Christlich Demokratische Union/Christlich-Soziale Union
  • SPD - Sozialdemokratische Partei Deutschlands
  • Bündnis 90/Die Grünen
  • FDP - Freie Demokratische Partei
  • Die Linke
  • AfD - Alternative für Deutschland

Wat zijn opvallende kleine partijen om in de gaten te houden?

"Omdat Duitsland een kiesdrempel heeft, zijn de heel kleine partijen minder relevant dan in Nederland. Als ze minder dan 5 procent van de stemmen krijgen, komen ze immers niet in de Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer", zegt expert Wiebke Pittlik van Duitslandweb, de nieuwssite van het Duitsland Instituut Amsterdam (DIA) bij de Universiteit van Amsterdam. "Deze kleine partijen, zoals Volt, de Freie Wähler en de Tierschutzpartei, worden niet meegenomen in de peilingen."

"Naast de drie 'grote' fracties, de CDU/CSU, de SPD en de Groenen, zitten drie andere partijen in de Bondsdag: de liberale FDP, de socialistische Die Linke en de rechts-nationalistische AfD", vult Marja Verburg aan, net als Pittlik werkzaam bij het DIA.

"Vooral de FDP kan na de verkiezingen een belangrijke rol gaan spelen, omdat de partijen die willen regeren de FDP waarschijnlijk nodig hebben om een coalitie te vormen. Met de AfD willen de andere partijen niet samenwerken. Ook Die Linke komt in de praktijk niet in aanmerking als coalitiepartner. Deze partijen hebben volgens de andere te radicale opvattingen."

In Nederland zijn VVD en D66, beide enigszins liberale partijen, de grootste. In Duitsland heb je eigenlijk alleen de FDP. Waarom is deze stroming in Duitsland zo klein?

"In Duitsland is het systeem van de twee grote volkspartijen, CDU en SPD, veel langer blijven bestaan dan in Nederland. Dat komt mede door het kiesstelsel, dat voordelig is voor gevestigde partijen. Maar in Duitsland liggen de partijen inmiddels ook steeds dichter bij elkaar. De FDP is ook niet meer zoveel kleiner dan de andere. Daarnaast geldt de CDU als partij die de belangen van industrie en ondernemers goed behartigt", zegt Pittlik.

Duitsland is van nature vaak wat politiek correcter dan de meeste andere Europese landen. Speelt de AfD nog een rol van betekenis?

"De AfD staat in de peilingen op ongeveer 11 procent. Daarmee is de partij iets kleiner dan vier jaar geleden toen zij met ruim 12 procent in de Bondsdag werd gekozen. De AfD was de afgelopen vier jaar de grootste oppositiepartij en had daarom bijvoorbeeld extra spreektijd en recht op het voorzitterschap van bepaalde commissies in het parlement. Of het die positie na de verkiezingen weer heeft, weten we nog niet. Vanwege de rechts-radicale standpunten van de AfD willen de andere partijen niet met hem samenwerken. Regeringsmacht voor de AfD is daarom uitgesloten. In Duitsland spreken politici zich doorgaans ook vaker en feller uit tegen het rechts-radicalisme van de partij dan in Nederland bij rechtse partijen gebeurt", aldus Verburg.

Kanselierskandidaten en lijsttrekkers

  • CDU/CSU: Armin Laschet
  • De Groenen: Annalena Baerbock
  • SPD: Olaf Scholz
  • FDP: Christian Lindner
  • AfD: Alice Weidel en Tino Chrupalla
  • Die Linke: Janine Wissler en Dietmar Bartsch

Hoe komt het dat de Groenen, die de grootste kanshebber leken om van het CDU/CSU-blok te winnen, in de peilingen toch weer terrein verliest ten opzichte van de SPD, terwijl het lang leek dat die dezelfde richting op gingen als de PvdA?

"Dat de Groenen na het voorjaar in de peilingen zijn gezakt, komt mede door enkele missers die lijsttrekker Annalena Baerbock de afgelopen maanden heeft gemaakt. Ze heeft de hooggespannen verwachtingen niet helemaal ingelost. Hoewel het klimaat door de overstromingen in juli een belangrijk thema is geworden in de verkiezingen, vertaalt zich dat niet in een winst in de peilingen voor de Groenen", legt Pittlik uit.

Verburg: "Daarnaast speelt de opmars van de SPD de Groenen parten. Tot deze zomer gaf niemand de SPD veel kans. Maar lijsttrekker Olaf Scholz, de pragmatische minister van Financiën, is zo populair dat steeds meer kiezers op de SPD lijken te willen stemmen in de hoop dat hij Angela Merkel opvolgt."

Voor het eerst doet er in Duitsland een partij mee die in Nederland ook zetels heeft behaald. Hoe groot is de kans dat Volt net als in Nederland voor een verrassing kan zorgen en zetels haalt in de Bondsdag?

"Het ziet ernaar uit dat Volt de Duitse kiesdrempel van 5 procent niet haalt en daarom niet in de Bondsdag komt. Er zit trouwens wel een Duitse Volt-afgevaardigde in het Europees Parlement", zegt Verburg.

Welk systeem hanteert Duitsland bij de formatie?

In Duitsland is het gebruikelijk dat de grootste partij na de verkiezingen de coalitieonderhandelingen begint, legt Verburg uit. "Er is geen informateur of formateur, de partijen overleggen vaak in teams met elkaar om te kijken of ze het eens kunnen worden. Tot nu toe was er in Duitsland altijd een duidelijke verkiezingswinnaar. Nu de partijen steeds dichter bij elkaar komen te liggen, zijn er meer fracties nodig om een meerderheidsregering te vormen en kunnen de coalitieonderhandelingen ook langer duren. Normaal zit er zo'n twee maanden na de verkiezingen een nieuw kabinet, maar vier jaar geleden kwamen de partijen er niet uit en trad de nieuwe regering pas na een half jaar aan. Als het proces echt vastloopt, kan Bondspresident Frank-Walter Steinmeier (SPD) ingrijpen."

Betekent demissionair kabinet in Duitsland hetzelfde als Nederland?

"Als er verkiezingen zijn geweest, blijft de huidige Duitse regering demissionair tot er een nieuwe regering is gevormd. Merkel blijft dus nog 'kommissarisch im Amt' tot haar opvolger aantreedt. Dat kan nog maanden duren, afhankelijk van de coalitieonderhandelingen."

"De kanselier kan door het parlement naar huis worden gestuurd door een motie van wantrouwen. Dan moet direct ook een nieuwe kanselier worden gekozen. Een kabinet dat opstapt of valt en nog maanden aanblijft zoals in Nederland, kan in Duitsland niet", besluit Pittlik.