Na wekenlange rellen en plunderingen in Zuid-Afrika lijkt de rust weer te zijn teruggekeerd. Wat was er precies aan de hand, en hoe kon de broeiende onrust resulteren in wat ook wel wordt gezien als de 'de grootste gewelddadigheden sinds de afschaffing van Apartheid'?

Aanleiding voor de recente onrusten was de opsluiting van oud-president Jacob Zuma. Hij gaf zichzelf op 8 juli vrijwillig -maar noodgedwongen- aan bij de politie om een gevangenisstraf van vijftien maanden uit te zitten. Het ministerie had namelijk eerder die dag aangegeven Zuma voor middernacht te zullen arresteren.

De oud-president werd eind vorige maand veroordeeld, omdat hij weigerde te getuigen voor een commissie die de corruptie onder zijn negenjarige bewind onderzocht. Zuma wordt onder meer beschuldigd van het sluiten van lucratieve deals met bevriende zakenmensen en het wegsluizen van overheidsgeld, beschuldigingen die hij zelf ontkent. Zuma weigert hier te verschijnen voor een onderzoekscommissie, omdat die volgens hem bevooroordeeld is.

Ondanks de beschuldigingen is Zuma onder veel Zuid-Afrikanen nog steeds populair. Vooral in het gebied waar de voormalige president opgroeide, de gemeenten KwaZoeloe-Natal en Gauteng (waar Johannesburg ligt), heeft hij nog veel aanhangers.

Na de gevangenneming van Zuma was het dan ook dit gebied waar het eerst begon te broeien: via sociale media werd opgeroepen in opstand te komen. Die protesten mondden al snel uit in gewelddadige rellen en plunderingen van winkelcentra, fabrieken en warenhuizen.

Mensen zoeken naar spullen in een geplunderd winkelcentrum in township Vosloorus (Gauteng)

Mensen zoeken naar spullen in een geplunderd winkelcentrum in township Vosloorus (Gauteng)
Mensen zoeken naar spullen in een geplunderd winkelcentrum in township Vosloorus (Gauteng)
Foto: AFP

Volgens de huidige president, Cyril Ramaphosa, zijn de onlusten de "grootste gewelddadigheden in Zuid-Afrika sinds het afschaffen van Apartheid". Hij erkende eerder dat mensen boos en gekwetst zijn, maar gaf te kennen dat het geweld niet was gerechtvaardigd. De president stuurde een grote legermacht richting het gebied om de situatie te bedwingen.

Hoe langer de onrust duurde, hoe meer geruchten dat deze wel eens gecoördineerd konden zijn. Ook Rampahosa spreekt van een "welbewust geplande opstand" en hint in de richting van de achterban van Zuma. Inmiddels zijn er meerdere aanhoudingen verricht voor het aansturen van de opstand, maar concrete aanwijzingen in de richting van Zuma zijn er nog niet.

De rellen leggen een veel groter probleem bloot: die van ongelijkheid. De arrestatie van Zuma deed een ketel die al flink onder druk stond fluiten. Zuid-Afrika, en dan vooral de armere delen, hebben flink te lijden gehad onder de coronapandemie, benadrukte de mensenrechtencommissie in Zuid-Afrika. Ook lopen de etnische spanningen op in delen van KwaZoeloe-Natal. "Klachten over racisme zijn het talrijkst in jaren tijd. Dat laat zien dat er snel veel moet gebeuren."

In township Alexandria in Johannesburg staan inwoners in de rij voor het winkelcentrum Alex Mall.

In township Alexandria in Johannesburg staan inwoners in de rij voor het winkelcentrum Alex Mall.
In township Alexandria in Johannesburg staan inwoners in de rij voor het winkelcentrum Alex Mall.
Foto: AFP

Mensenrechtenorganisatie Amnesty International spreekt daarnaast van een 'diepgewortelde cultuur van straffeloosheid'. Omdat misdaden in het verleden ongestraft bleven, meenden veel groepen dat dit ook voor de grootschalige plunderingen en gewelddadigheden zal gelden.

Amnesty stelt daarnaast dat de Zuid-Afrikaanse autoriteiten te laat hebben ingegrepen, waardoor onnodig veel mensen hun leven hebben verloren en veel bestaansmiddelen (zoals winkels en distributiecentra) zijn vernietigd.

"Tenzij de mensenrechten volledig en adequaat worden gerespecteerd, zal niemand veilig zijn in Zuid-Afrika", zei Shenilla Mohamed van Amnesty. "De rechtsstaat en mensenrechten zijn twee kanten van dezelfde medaille, en iedereen moet gelijk worden behandeld en verantwoordelijk worden gehouden voor dezelfde wetten."

Zuid-Afrikanen plunderen winkels na opsluiting oud-president Zuma
45
Zuid-Afrikanen plunderen winkels na opsluiting oud-president Zuma

Ruim twee weken na het begin van de rellen lijkt de rust te zijn wedergekeerd en maakt Zuid-Afrika de balans op. Volgens de recentste cijfers zijn 330 mensen om het leven gekomen tijdens de rellen en loopt de materiële schade in de honderden miljoenen.

De rellen blijven ook de komende tijd niet zonder gevolgen: door de grote plunderingen is de toevoer van voedsel en levensmiddelen verstoord. Ook de plaatselijke gezondheidszorg heeft een klap gekregen, aangezien meerdere apotheken zijn vernield. De vaccinatiecampagne tegen het coronavirus is ook getroffen: er zouden zo'n 47.500 coronavaccins verloren zijn gegaan.

We zijn benieuwd naar je mening over dit artikel. Klik hier om je feedback achter te laten in een korte vragenlijst van een minuut.