Vrijdag is het precies honderd jaar geleden dat de Chinese Communistische Partij (CCP) haar eerste congres hield. Sindsdien is de partij uitgegroeid tot de absolute machtsbasis in het land, die de touwtjes stevig in handig heeft. Wat heeft de partij betekend voor de ontwikkeling van China? En wat vinden de Chinezen zelf van de partij?

Eerst de geschiedenis van de CCP in vogelvlucht:

  • Juli 1921: oprichting CCP, 23 juli eerste partijcongres
  • 1949: Volksrepubliek China uitgeroepen, communisten aan de macht
  • 1958-1962: het Grote Sprong Voorwaarts-programma, waarbij tientallen miljoen Chinezen omkomen door hongersnood
  • 1976: Leider Mao Zedong overlijdt, veel vertrouwelingen worden gearresteerd
  • 1978-1989: economische groei onder Deng Xiaoping
  • 1989: Tiananmenprotest wordt hardhandig neergeslagen
  • 1991: China wordt na ineenstorten van Sovjet-Unite belangrijkste communistische mogendheid
  • 2002-2012: onder Hu Jintao groeit de Chinese economie sterk, maar wordt er ook harder opgetreden tegen critici en protesten
  • 2012: Xi Jinping treedt aan als algemeen secretaris van de Communistische Partij en wordt een jaar later president
  • 2017: het maximaal aantal ambtstermijnen voor de president wordt geschrapt, waardoor Xi na zijn tweede termijn zou kunnen aanblijven

De exacte oprichtingsdatum van de CCP is nooit officieel opgetekend. Pas later werd met terugwerkende kracht een oprichtingsdatum gekozen: 1 juli 1921. Precies honderd jaar later stelt president Xi Jinping dat de enorme ontwikkeling die China sindsdien heeft doorgemaakt volledig de verdienste van de Communistische Partij is.

Dat laatste valt volgens Frank Pieke, als professor Modern Asian Studies verbonden aan de universiteiten van Leiden en Singapore, te betwisten. "De partij eist graag de eer op en heeft ook zeker een belangrijke rol gespeeld, maar die lag vooral in het stimuleren van bedrijven. De partij wil graag als synoniem voor de staat gezien worden en daarmee het succes delen. Soms is het inderdaad lastig om die twee uit elkaar te houden, maar dan worden de foute beslissingen even achterwege gelaten."

Zo'n foute beslissing was bijvoorbeeld de zogenoemde Grote Sprong Voorwaarts, het programma waarmee Mao Zedong eind jaren vijftig de Chinese economie wilde industrialiseren. Het resulteerde in een hongersnood die tientallen miljoenen Chinezen fataal werd.

"De partij noemt de Grote Sprong Voorwaarts tegenwoordig zelf ook een grote vergissing", aldus Pieke. "Het veroorzaakte vooral onnodig lijden onder de bevolking. Tegelijkertijd spreken ze ook van noodzakelijke offers, die gebracht moesten worden om de ontwikkeling van China op gang te brengen."

Volgens Pieke ziet de Chinese Communistische Partij oorlog en geweld niet als iets slechts, maar als "noodzakelijke offers voor het grote doel: een krachtig en welvarend China". "Maar dan gaat het er natuurlijk wel om wie de offers brengt."

Onder Mao Zedong, wiens portret nog steeds het Chinese straatbeeld domineert, grijpt de CCP in 1949 de macht in China.

Onder Mao Zedong, wiens portret nog steeds het Chinese straatbeeld domineert, grijpt de CCP in 1949 de macht in China.
Onder Mao Zedong, wiens portret nog steeds het Chinese straatbeeld domineert, grijpt de CCP in 1949 de macht in China.
Foto: ANP

Een slapende reus wordt wakker

Volgens Pieke is de Communistische Partij goed in staat gebleken om te leren van eerdere fouten. "Ze geven die fouten ook toe, waarna ze kunnen zeggen dat het helemaal anders moet om China te laten overleven en dat ze daarbij drastische beslissingen niet schromen."

Na de dood van Mao in 1976 beleeft China onder leiding van Deng Xiaoping in de jaren tachtig een periode van sterke economische groei. Dat doet het land vooral door zich meer te richten op samenwerking en handel met het buitenland. Deng voert ook enkele belangrijke staatsrechtelijke wijzigingen door, zoals de invoering van de maximale duur van een presidentstermijn en een maximum van twee opeenvolgende termijnen per president.

Door de economische voorspoed wordt Deng wel gezien als de architect van een nieuw China, maar ook tijdens zijn bewind is het vooral de bevolking die de offers moet brengen. In 1989 worden protesten van studenten, die oproepen tot meer inspraak van het volk, met grof geweld neergeslagen op het Tiananmenplein.

"De Communistische Partij verheerlijkt dat geweld ook een beetje", aldus Pieke. "Het wordt in ieder geval niet verbloemd, maar gezien als een noodzakelijk onderdeel van het proces. Het beeld wordt geschetst dat China alle problemen en vijanden kan verslaan onder glorieuze leiding van de partij."

De beroemde foto van de onbekende 'tankman', die symbool is komen te staan voor het Tiananmenprotest.

De beroemde foto van de onbekende 'tankman', die symbool is komen te staan voor het Tiananmenprotest.
De beroemde foto van de onbekende 'tankman', die symbool is komen te staan voor het Tiananmenprotest.
Foto: NUenToen

Xi als natuurlijke opvolger van Mao en Deng?

Onder het bewind van de huidige president Xi ontwikkelt China zich tot de wereldmacht die het al decennialang wil zijn. Met een voorspeld bruto binnenlands product van 15 biljoen dollar (12,7 biljoen euro) in 2021 hoeft China alleen de VS voor zich te dulden.

Het Chinese defensiebudget is sinds het aantreden van Xi verdubbeld: van 100 miljard dollar in 2012 naar meer dan 200 miljard dollar in 2021. Volgens waarnemers gaat een groot deel daarvan naar de veiligheidsdiensten, die er vele agenten, spionnen en handhavers mee aannemen.

Het is volgens Pieke een indicatie dat Xi van onder anderen Mao en Deng heeft geleerd hoe de partij met dissidenten moet omgaan. Geweld tegen de bevolking wordt zo veel mogelijk geschuwd, maar het is duidelijk dat mensen voor systematisch verzet tegen de partij mogelijk een hoge prijs moeten betalen.

"Het beleid is erop gericht om de partij stabiel aan de macht te houden. Er worden selectief mensen opgepakt, zodat de angel eruit gehaald wordt voordat er geweld tegen grote groepen gebruikt hoeft te worden. Het is een heel fijnmazige aanpak, waarmee ze de samenleving in de gaten houden, controleren en sturen."

De huidige Chinese leider Xi Jinping (rechts) spiegelt zich graag aan zijn legendarische voorganger Mao Zedong.

De huidige Chinese leider Xi Jinping (rechts) spiegelt zich graag aan zijn legendarische voorganger Mao Zedong.
De huidige Chinese leider Xi Jinping (rechts) spiegelt zich graag aan zijn legendarische voorganger Mao Zedong.
Foto: AFP

De gemiddelde Chinees is tevreden

Ondanks de "surveillancemaatschappij" die zich onder Xi veel verder ontwikkeld heeft, zijn Chinese burgers volgens Pieke over het algemeen tevreden met hun leven. Dat komt ook door de eigen verantwoordelijkheid die ze van de partij krijgen.

"De maatschappij wordt niet alleen in de gaten gehouden en gestuurd, maar ook positief ontwikkeld. De nadruk ligt op de verantwoordelijkheid van burgers voor hun eigen leven en directe omgeving. Door de mensen meer zelfbestuur en verantwoordelijkheid te geven, blijft de maatschappij voor de partij bestuurbaar", aldus de China-expert.

"Veel Chinese burgers leven in een wereld waarvan zij vinden dat ze grote vrijheden hebben. Er zijn rode lijnen die ze niet kunnen overschrijden, maar die zijn redelijk breed en duidelijk aangegeven. Het beleid is niet willekeurig. Wie zich aan de regels houdt, weet dat hij veilig is en gewoon zijn eigen keuzes mag maken. De burgers zijn tevreden met die keuzevrijheid."

Dat die keuzes worden gemonitord en getoetst door de surveillance van de partij, wordt volgens Pieke door de meeste Chinezen dan ook geaccepteerd.

"Dat wordt door de partij ook noodzakelijk genoemd om mensen te motiveren de juiste beslissingen te nemen. Zo niet, dan word je gestraft en zijn de consequenties voor jou, door die individuele verantwoordelijkheid. De partij is wat het stellen van grenzen betreft meer paternalistisch dan onderdrukkend. De mensen mogen hun keuzes maken, maar de partij beslist of dat de juiste keuzes zijn."

China arresteert activisten in Hongkong op basis van omstreden veiligheidswet
43
China arresteert activisten in Hongkong op basis van omstreden veiligheidswet

Ook Xi staat (nog) niet boven de partij

Xi profileert zich inmiddels steeds meer als de belichaming van de partij. Dat kan uiteindelijk leiden tot alleenheerschappij, zoals onder Mao ook gebeurde. Het schrappen van het maximum aantal termijnen voor de president in 2017 vormt daarom volgens Pieke een potentieel "hellend vlak", waar Xi mogelijk niet meer van kan terugkomen.

"Dat Xi een derde termijn wil, is zonneklaar. De vraag is of hij ook een vierde termijn ambieert. Met de persoonlijkheidscultus rondom hem bestaat er het risico dat hij groter wordt dan de partij, hoewel hij dat zelf misschien niet eens wil."

Xi lijkt vooral het beeld te willen schetsen dat China onder zijn leiding de strijd kan aangaan met de Verenigde Staten. De Chinese president stelde begin juli dat zijn land zich niet meer laat "treiteren". Daarmee doelde hij volgens Pieke vooral op het beleid van de toenmalige Amerikaanse president Donald Trump, die onder meer een handelsoorlog tegen China begon.

Ook trekt China zich weinig aan van de buitenlandse kritiek op bijvoorbeeld de behandeling van Oeigoeren, die systematisch in 'heropvoedingskampen' worden gestopt, en het hardhandig neerslaan van de protesten in Hongkong in 2020. Ook die gebeurtenissen passen volgens Pieke bij het partijstandpunt van "noodzakelijke offers" en bijsturen.

"De prijs die is betaald, is vaak heel erg hoog geweest. Of de offers noodzakelijk en daarmee de moeite waard zijn geweest en of er een andere manier was geweest om dezelfde ontwikkeling te bereiken, zullen we nooit weten."

We zijn benieuwd naar je mening over dit artikel. Klik hier om je feedback achter te laten in een korte vragenlijst van een minuut.