Op 22 juli 2011 pleegde de extreemrechtse Anders Breivik twee terroristische aanslagen in Noorwegen. Hij liet een autobom ontploffen bij het kantoor van de premier in hoofdstad Oslo, waarbij acht doden vielen. Daarna opende hij het vuur op een sociaaldemocratisch jongerenkamp op het eiland Utøya. 77 voornamelijk jonge mensen kwamen om en er vielen meer dan honderd gewonden. Hoe staat het nu met extreemrechts in Noorwegen?

Anders Breivik hangt een extreemrechtse en anti-islamitische ideologie aan. Hij heeft de aanslagen in Noorwegen bekend, maar toonde geen berouw. Volgens hem deed hij wat hij moest doen om de islamisering van Noorwegen tegen te gaan. In de rechtbank bracht hij meerdere keren de Hitlergroet. Breivik werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van 21 jaar, destijds de maximale straf in Noorwegen. Als blijkt dat hij na afloop nog een gevaar voor de samenleving is, kan die straf verlengd worden.

NU.nl sprak met de Noorse auteur en journalist Øyvind Strømmen, expert op het gebied van extreemrechts in Noorwegen.

Hoe ziet de extreemrechtse beweging in Noorwegen er nu uit, vergeleken met tien jaar geleden?

Volgens Strømmen kende Noorwegen voor 2011 weinig rechts-extremisme, en nog steeds niet. Wie extreemrechtse of anti-islamitische ideeën aanhangt, laat vooral online van zich horen. Op internationale chatforums bijvoorbeeld. Maar het online gedrag van deze lone wolves vertaalt zich niet naar de straat. Er vinden bijvoorbeeld geen grote demonstraties plaats en groeperingen zoals de Norwegian Defense League en de organisatie Stop de islamisering van Noorwegen tellen maar weinig leden.

Dat neemt niet weg dat er in tien jaar tijd twee terreuraanslagen vanuit extreemrechtse hoek zijn geweest in Noorwegen. Na de aanslag van Breivik was er een aanslag op een moskee in augustus 2019. Daarbij drong de 22-jarige Philip Manshaus de Al-Noor-moskee in Baerum binnen, ten westen van Oslo. Eén persoon raakte lichtgewond voordat Manshaus overmeesterd werd door een moskeeganger.

Van een opleving van extreemrechts gedachtegoed sinds de de aanslag van Breivik is echter geen sprake, laat Strømmen weten. Wel zijn er voorzorgsmaatregelen: de veiligheidspolitie is sindsdien beter geïnformeerd en doet grondiger onderzoek.

Hoe doet (extreem)rechts het in de Noorse politiek?

De rechtspopulistische Fremskritsspartiet ("gematigder dan bijvoorbeeld de PVV") is volgens Strømmen de afgelopen jaren zwakker geworden. De partij maakte wel deel uit van een coalitie met de conservatieven, liberalen en christendemocraten. Begin dit jaar stapte de partij echter uit de regering, toen die besloot een vrouw terug te halen die zich in Syrië had aangesloten bij terreurgroep IS.

De leider van de Fremskritsspartiet, Sylvi Listhaug, is volgens Strømmen nogal controversieel. Zo verwijderde ze in 2018 haar Facebook-profiel nadat ze had uitgehaald naar een oppositiepartij omdat die "de rechten van terroristen belangrijker zou vinden dan de veiligheid van het land". In de peilingen doet de Fremskritsspartiet het niet goed.

Hoe kijkt Noorwegen nu naar de aanslagen van Breivik en zijn 'erfenis'?

De laatste tijd vindt er in Noorwegen een nieuwe discussie plaats over wat de aanslag door Breivik heeft betekend en hoe om te gaan met extremisme, radicale ideeën en online haat, aldus Strømmen.

"Veel mensen hebben 22 juli als een soort natuurramp gezien. De focus lag op het individu Breivik en niet op de ideologie die hem heeft geïnspireerd. En zelfs als er werd gesproken over ideologie, dan was dat op individueel en niet op maatschappelijk niveau."

Dat is nu anders, meent hij. "Er komt nu meer een confrontatie. Vooral jongere mensen en mensen die destijds op Utøya waren, vragen zich af wat we met anti-islamitische ideeën moeten die wel een inspiratie vormden voor Breivik. Dit verandert de dynamiek van de discussie over 22 juli."

Herdenking van het bloedbad dat Breivik aanrichtte

Donderdag herdacht Noorwegen de aanslagen door Breivik. Tijdens een plechtigheid in Oslo riep de premier Erna Solberg op om haat niet onbeantwoord te laten.

Vandalen schreven dinsdag de tekst "Breivik had gelijk" op het monument voor de zwarte Noor Benjamin Hermansen, die in 2001 in Oslo werd gedood door neonazi's. Dat leidde toen tot geschokte reacties.

Sommige overlevenden van het bloedbad op Utøya vinden dat nog niet voldoende is afgerekend met de ideologie van Breivik. "Het dodelijke racisme en het rechts-extremisme zijn gewoon nog onder ons", zei overlevende Astrid Eide Hoem, die het hoofd is geworden van de sociaaldemocratische jongerenbeweging die het kamp op Utøya had georganiseerd. "Ze worden uitgedragen op het internet, aan de eettafel en door mensen naar wie door veel andere mensen wordt geluisterd."

Kroonprins en nabestaanden leggen bloemen op Utøya tien jaar na aanslagen
61
Kroonprins en nabestaanden leggen bloemen op Utøya tien jaar na aanslagen