Vorige week sloegen ruim honderd vooraanstaande Amerikaanse wetenschappers alarm om wat zij zien als de "erosie van democratie" in de Verenigde Staten. Wat is er aan de hand in het land dat zichzelf graag presenteert als het bolwerk van democratie?

Direct na zijn nederlaag tegen Joe Biden in de presidentverkiezingen afgelopen november beweerde Donald Trump al dat de verkiezingen van hem "gestolen" waren. Zondag herhaalde hij dat nog maar eens tijdens een speech op een partijbijeenkomst in North Carolina.

Trumps beschuldiging wordt met name door Democraten 'The Big Lie' (de grote leugen) genoemd. De oud-president levert geen enkel bewijs, maar desondanks lijkt een groeiend aantal Amerikanen zich achter zijn opvatting te scharen.

Dat er onder die mensen ook steeds meer Republikeinse politici gevonden kunnen worden, is een indicatie dat Trump weliswaar het Witte Huis heeft verlaten, maar de Republikeinse partij nog stevig in zijn greep heeft.

Lang niet alle Republikeinen scharen zich achter Trump, maar partijgenoten die zich uitspreken tegen zijn fraudeclaim, ondervinden daar steeds vaker negatieve gevolgen van.

Liz Cheney, prominent lid van het Huis van Afgevaardigden en dochter van partijcoryfee en oud-vicepresident Dick Cheney, werd zelfs uit de partijtop gegooid omdat ze stelde dat de fraudeclaim ongefundeerd was.

Capitool bestormd door Trump-fans: zo ging het mis in Washington
145
Capitool bestormd door Trump-fans: zo ging het mis in Washington

Capitool grootste openbaring van effect 'The Big Lie'

De bestorming van het Capitool op 6 januari, door Trump-supporters die protesteerden tegen de uitkomst van de presidentsverkiezingen, was de meest zorgwekkende indicatie van hoe wijdverspreid 'The Big Lie' is onder Amerikanen én hoe halfslachtig Republikeinse politici zich er tegen uitspreken.

Trump kreeg in eerste instantie ook vanuit Republikeinse hoek fikse kritiek op de milde manier waarop hij optrad tegen en sprak over de geëscaleerde demonstratie, maar vijf maanden later is er nog nauwelijks daadwerkelijke actie ondernomen.

Eind mei blokkeerden de Republikeinen in de Senaat nog de oprichting van een commissie die onafhankelijk onderzoek moet doen naar de bestorming van het Capitool.

Veel prominente Republikeinen lieten zich recentelijk bagatelliserend uit over het gedrag van de relschoppers en de rol van 'The Big Lie' daarin. Andrew Clyde, namens de staat Georgia een Republikeins lid van het Huis, vergeleek begin mei de bestorming met een "toeristenbezoek".

Voormalig veiligheidsadviseur Michael Flynn suggereerde zelfs dat er een coup gepleegd moest worden om Trump te herstellen als "rechtmatige president", een tekst die rechtstreeks uit de koker van complottheorieënnetwerk QAnon komt. Flynn stelde later dat zijn woorden verkeerd geïnterpreteerd waren.

Trump tegen relschoppers: 'We houden van jullie'
31
Trump tegen relschoppers: 'We houden van jullie'

Waarom houden de Republikeinen zo vast aan Trump?

Een behoorlijk deel van de Republikeinen ziet Trump als de beste optie die ze hebben om het presidentschap te heroveren. De prominente senator Lindsey Graham, die na de bestorming van het Capitool nog stevige kritiek uitte op Trump, stelde recent dat de Republikeinen zonder Trump "niet verder kunnen groeien".

De Republikeinse partijtop heeft gezien dat Trump bij de achterban nog altijd erg populair is. Daar proberen ze op in te springen door zich niet te hard uit te spreken tegen zijn gedachtengoed, in de hoop om stemmen te behouden en te verzilveren bij de midterms, de tussentijdse verkiezingen.

De midterms vinden, zoals de naam al suggereert, precies halverwege de termijn van een president plaats. In november 2022 gaan de Amerikanen stemmen voor 34 van de 100 Senaatszetels en alle 435 zetels in het Huis van Afgevaardigden.

Vooral de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden, nu nog in handen van de Democraten, zwaait bij de midterms vaak de andere kant op, wat de zittende president ernstig bemoeilijkt bij het uitvoeren van zijn beleid.

Als de Republikeinen in november 2022 een meerderheid heroveren, ziet president Biden zich geconfronteerd met een machtsblok in het Congres dat in toenemende mate is gestoeld op complottheorieën, zoals 'The Big Lie'. Dan wordt het ook aannemelijk dat Biden het in 2024 nogmaals tegen Trump op moet nemen in de strijd om het presidentschap.

In veel staten zijn de Republikeinen nog de baas

Dat Democraten en Republikeinen tegenover elkaar staan, is niets nieuws, maar de laatste jaren is de kloof tussen beide partijen alleen maar groter geworden. Van 'bipartisanship' (gemeenschappelijke samenwerking) is nauwelijks meer sprake, beide partijen zijn er vooral op uit om het de ander zo lastig mogelijk maken.

Daar komt bij dat op staatsniveau nog altijd veel beslissingen door Republikeinen worden genomen. In meerdere staten, Zoals Arizona, Texas en Georgia, proberen Republikeinse beleidsmakers de regels omtrent stemmen aan te scherpen. Zo wordt het stemmen per post als het aan de Republikeinen ligt alleen mogelijk onder zeer specifieke omstandigheden, zoals een urgente medische noodzaak die aangetoond moet worden.

Volgens de Republikeinen zijn de strengere regels bedoeld om fraude te bestrijden. Kenners menen echter dat het past in een lange traditie van kiezersonderdrukking, iets waar vooral zwarte Amerikanen (die voornamelijk Democratisch stemmen) de dupe van worden.

In de vorige week gepubliceerde brief waarschuwden ruim honderd vooraanstaande wetenschappers en hoogleraren voor de schadelijke gevolgen van wat zij als "geknoei met de democratische grondbeginselen van ons land" noemen.

Warnock over senaatszetel: 'Stop met politieke spelletjes'
96
Warnock over senaatszetel: 'Stop met politieke spelletjes'

De filibuster als (niet zo) geheim wapen

De Republikeinen hebben zich voorgenomen om tot de midterms alles uit de kast te trekken om besluitvorming te frustreren. Mitch McConnell, de leider van de Republikeinse minderheid in de Senaat, zei begin mei nog dat hij "100 procent toegewijd" is aan het verhinderen dat Biden zijn beleid kan uitvoeren

De Republikeinen maken daarbij vaak gebruik van de 'filibuster', waarbij gedebatteerd moet worden over elk voorstel dat minder dan zestig stemmen krijgt in de Senaat. Tegenstanders van een wet kunnen de filibuster misbruiken als vertragingstactiek door zo lang mogelijk aan het woord te blijven tijdens het debat, in de hoop dat van uitstel uiteindelijk afstel komt.

Zo kon het gebeuren dat de oprichting van de onderzoekscommissie omtrent de bestorming van het Capitool werd gedwarsboomd door de Republikeinen, ondanks dat een overwegend Democratische meerderheid van 54 senatoren voor een onderzoekscommissie was.

Er gaan steeds meer stemmen op om de filibuster af te schaffen of in ieder geval te hervormen, maar het is nog maar de vraag of dat op tijd gaat komen voor de midterms. Het feit dat meer conservatieve Democraten, zoals senator Joe Manchin, ook niet staan te springen om de filibuster af te schaffen, maakt de zaak er niet makkelijker op.