De dagenlange onrust in Jeruzalem en de Gazastrook bereikte maandagavond een kookpunt, toen Israël en de Palestijnse Hamasbeweging elkaar met raketten beschoten. Wat is er aan de hand in het gebied? En waarom is het juist nu weer onrustig?

Volg dit verhaal Ontvang meldingen bij belangrijke ontwikkelingen rondom Israëlisch-Palestijns conflict

De oorzaken voor het escalerende geweld zijn een lastig te ontwarren kluwen. In de kern komt het erop neer dat de huidige protesten worden aangejaagd door Palestijnse jongeren, wiens sociaaleconomische positie vaak uitzichtloos is. Ze hebben weinig op met de gevestigde orde in de Palestijnse gebieden, waardoor de Palestijnse autoriteiten weinig grip op hen hebben. De Palestijnse bevolking is relatief jong: de gemiddelde leeftijd ligt rond de twintig jaar.

De crisis van de afgelopen week begon met gewelddadige protesten in Jeruzalem. Directe aanleiding voor de onlusten zijn spanningen rond religieuze feestdagen op de Tempelberg en een gerechtelijke uitspraak in een slepende juridische strijd over de woninguitzettingen van zestig Palestijnse gezinnen in de oostelijke wijk Sheikh Jarrah.

Joodse kolonisten claimen dat de huizen voor 1948 in het bezit waren van Joodse families. Nadat het gebied werd bezet door Jordanië werden de woningen onteigend. Tijdens de jaren tachtig besloot een Israëlische rechtbank dat de Palestijnen in de huizen mochten blijven wonen, maar wel huur moesten betalen en de monumentale panden niet mochten verbouwen. Dat werd niet nageleefd, zeggen de nazaten van de Joodse huiseigenaren.

De Palestijnen voeren aan dat Oost-Jeruzalem Palestijns grondgebied is, dat volgens de internationale gemeenschap onrechtmatig wordt bezet door Israël. Verder vinden ze het oneerlijk dat Palestijnen wettelijk geen aanspraak kunnen maken op bezittingen van voor 1948.

Na tientallen jaren van procederen ligt de kwestie nu bij het Israëlisch Hooggerechtshof, maar dat buigt zich er voorlopig niet over, vanwege het geweld.

Jeruzalem is formeel gescheiden in een westelijk Israëlisch deel en een oostelijk Palestijns deel. In de praktijk is het oostelijke deel een lappendeken van Palestijnse gebiedjes en Joodse nederzettingen. Op de Tempelberg in de Oude Stad liggen joodse en islamitische heiligdommen, waar spanningen met grote regelmaat tot uitbarsting komen.

De protesten worden voornamelijk gecoördineerd via sociale media en de beweging heeft geen duidelijke leiders. Dat maakt het verminderen van de spanningen lastig: de Israëlische regering kan de Palestijnse Autoriteit (PA) wel bellen om te praten, maar als Palestijnse jongeren die negeren heeft dat weinig zin.

Tegelijkertijd probeert de terroristische groepering Hamas, die de scepter zwaait in de Gazastrook, de spanningen juist op te zwepen. Raketaanvallen op Israëlisch grondgebied vanuit Gaza worden beantwoord met Israëlische bombardementen.

Er wordt gevreesd voor een derde Intifada, een term voor brede volksopstanden tegen de Israëlische bezetting in de Palestijnse gebieden. Hamas en Iran (waarover later meer) zien dat wel zitten, maar voor de andere belangrijke spelers in het conflict is zo'n opstand een minder aantrekkelijk vooruitzicht.

Onrust in Jeruzalem escaleert, Israël en Hamas vuren raketten af
93
Onrust in Jeruzalem escaleert, Israël en Hamas vuren raketten af

De Palestijnse kwestie is in de afgelopen jaren ondergesneeuwd in Israël. Het land heeft sinds 2019 vier parlementsverkiezingen gehad (de ene na de andere formatie mislukte) en stevent misschien af op een vijfde. Boven op die politieke chaos kwam de coronacrisis.

Met de hulp van de Verenigde Staten onder president Donald Trump sloot Israël vorig jaar de Abraham-akkoorden, die de banden tussen het land en verschillende Arabische (Golf-)staten normaliseerden. Die staten verleenden traditioneel hun steun aan de Palestijnen, dus ook die diplomatieke doorbraak leek de Palestijnse kwestie een minder prangend probleem te maken.

Op hun beurt zien de Arabische staten de nieuwe mogelijkheden tot lucratief zakendoen met Israël (dankzij die Abraham-akkoorden) liever niet in gevaar komen.

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu kan wel wat afleiding gebruiken, want hij zit op meerdere vlakken in het nauw. Zijn politieke rivalen zijn aan zet tijdens de jongste formatie en een anticorruptiezaak kan hem een celstraf opleveren. Nieuwe verkiezingen zijn een mogelijke uitweg (een zittende premier is onschendbaar) - en Netanyahu behaalde in het verleden grote politiek successen als conservatieve hardliner wat betreft de Palestijnen. Hij moet de verleiding om met machtsvertoon meer politieke steun te vergaren afwegen tegen de minder gewenste gevolgen van escalatie van het conflict.

Veel hulp van zijn grootste bondgenoot, de VS, hoeft Israël momenteel niet te verwachten.
Netanyahu kon lezen en schrijven met de regering van Trump, maar diens opvolger, president Joe Biden, richt zich liever op een herstel van het kernakkoord met Iran - waar Israël juist enorm op tegen is. Voortgang naar een permanente oplossing voor het Israëlisch-Palestijns conflict zit er momenteel niet in, dus daar valt politiek niet veel te halen, oordelen Bidens adviseurs.

Voor Iran is het gesteggel rond een atoomakkoord momenteel ook het belangrijkst. Het komt Teheran niet slecht uit als aartsrivaal Israël het druk krijgt met een nieuwe Palestijnse volksopstand.

Aan Palestijnse zijde zijn de verhoudingen ook gecompliceerd. De Palestijnse Autoriteit, die de macht heeft op de Westelijke Jordaanoever, wordt traditioneel gedomineerd door de Fatah-partij. Prominente leden daarvan scheidden zich onlangs af in twee splinterpartijen. Premier Mahmoud Abbas klampt zich momenteel nipt vast aan zijn overwicht.

Het radicale Hamas, dat de scepter zwaait in de Gazastrook, vergaart geleidelijk aan meer steun in de andere Palestijnse gebieden. De groepering hoopte dat ten gelde te maken tijdens de verkiezingen die eind mei moesten plaatsvinden, maar premier Abbas stak daar een stokje voor, door ze uit te stellen. Formeel omdat Israël niet wilde garanderen dat de Palestijnse inwoners van Oost-Jeruzalem mochten gaan stemmen, maar ingewijden zeggen dat Abbas ook vreest dat Fatah slechte resultaten zal boeken.

Hamas probeert nu een leiderschapsrol te claimen binnen de protestbeweging in Oost-Jeruzalem door zich te laten gelden met raketaanvallen. Israël slaat hard terug met de grootste campagne van luchtbombardementen sinds 2014. Er wordt ook gesproken over het inzetten van grondtroepen.

De grote vraag is of andere partijen in het conflict erin zullen slagen de demonstrerende jongeren te beteugelen of juist op te zwepen. Omdat zelfs binnen die facties vaak sprake is van tegengestelde belangen, is op dit moment moeilijk te voorspellen of de onrust in Jeruzalem en Gaza zal uitdoven of verder zal escaleren.