In Schotland worden donderdag parlementsverkiezingen gehouden. Er is veel over te doen, omdat er - afhankelijk van de winnaar - mogelijk een nieuw referendum over afsplitsing van het Verenigd Koninkrijk uit voortkomt. Wat moet je weten over deze stembusgang?

Eerst even het geheugen opfrissen, want hoe verhouden de Schotten zich ook alweer tot de rest van het Verenigd Koninkrijk? Daarvoor moeten we eerst even driehonderd jaar terug in de tijd. In 1707 sloten Engeland en Schotland een verbond en sindsdien wordt er gesproken van Groot-Brittannië. Honderd jaar later kwam Ierland erbij en ontstond het Verenigd Koninkrijk (het zuiden van Ierland splitste zich later weer af).

Enkele jaren geleden was er al een referendum over Schotse onafhankelijkheid. De wens om los te komen van het Verenigd Koninkrijk is er al langer. Voorstanders vinden dat de Schotten helemaal zelf moeten kunnen beslissen over bijvoorbeeld het buitenlandbeleid, defensie en nucleaire wapens. Ook zou een onafhankelijk Schotland meer geld kunnen verdienen met olie- en gasvelden.

Toen de Scottish National Party (SNP) van eerste minister Nicola Sturgeon in 2014 een meerderheid in het parlement behaalde, gaf de toenmalige Britse premier David Cameron de Schotten - met tegenzin - toestemming voor een onafhankelijkheidsreferendum. Als een meerderheid voor afsplitsing had gestemd, had hij de Schotten moeten uitzwaaien. 55 procent van de deelnemers aan het referendum stemde echter tegen en dus bleef Schotland lid van het VK.

Waarom staat de Schotse onafhankelijkheid nu opnieuw op de agenda? Dat heeft te maken met de Brexit. 62 procent van de Schotten stemde in 2016 namelijk tegen de Brexit. Maar aangezien het Verenigd Koninkrijk als geheel wel voor de Brexit stemde, moest ook Schotland de EU verlaten.

Sindsdien pleit de SNP voor een nieuw onafhankelijkheidsreferendum. Want als Schotland niet meer bij het VK hoort, kan het misschien terug in de EU.

In december 2019 verzocht Sturgeon de Britse premier Boris Johnson om een referendum. Johnson ging hier niet mee akkoord, omdat het referendum van 2014 volgens hem "de kans van een generatie" was en hij niet van plan was de Schotten een tweede kans te geven.

Tijd voor poging drie. Wat zijn de kansen? De peilingen lopen nogal uiteen. Zo is er een YouGov-peiling die voorspelt dat de SNP er drie zetels op vooruitgaat en een ruime meerderheid behaalt, terwijl onderzoeksbureau Savanta ComRes juist verwacht dat de partij er drie zetels op achteruitgaat.

Maar zelfs als de SNP een meerderheid in het Schotse parlement behaalt, is dat nog geen garantie voor een onafhankelijkheidsreferendum. Volgens de wet moet de Britse premier daar eerst toestemming voor geven en Johnson heeft eerder al gezegd dat hij dat niet zal doen. De SNP kan wel politieke, morele of juridische druk zetten om een referendum af te dwingen. Ondanks de nu onbereidwillige houding van Johnson is de kans op een referendum dus nog niet helemaal verkeken.

Volgens een poll van Sky News lijkt het erop dat inmiddels minder Schotten voor onafhankelijkheid zijn. Hoewel de Schotten altijd pro-Europeser dan de rest van het VK zijn geweest, bevinden ze zich geografisch wel op hetzelfde eiland. Daardoor zijn ze met handen en voeten gebonden aan het VK, zegt Brexit-expert Hylke Vandenbussche daarover in de podcast van NU.nl. "Nog veel meer dan aan de EU."

Wat staat de Schotten te wachten? Erg veelbelovend ziet het er volgens Vandenbussche niet uit. Persoonlijk gelooft ze niet dat Schotland voor onafhankelijkheid zal gaan. Simpelweg omdat de Brexit inmiddels een feit is en het voor de Schotten dus niet langer interessant of haalbaar is om zich af te splitsen van het VK.

Wanneer weten we meer? De eerste resultaten komen naar verwachting vrijdagmiddag binnen. Op die dag wordt de meerderheid van de stemmen geteld. Op zaterdag worden de overige zetels en de regionale parlementsleden bekendgemaakt. Hoe snel de SNP bij winst een referendum bij Johnson wil aanvragen, is nog niet bekend.