De oppositie tegen het bewind van de Russische president Vladimir Poetin lijkt momenteel te zijn teruggebracht tot een strijd tussen twee mannen: Poetin en de politieke activist Alexei Navalny. In twee delen kijkt NU.nl met deskundigen naar de beweegredenen van hen beiden. Deel 2: "Poetin wil geen aangeschoten wild worden."

De moordpoging op Navalny vorig jaar, toen hij werd vergiftigd met het militaire zenuwgif novichok, leidde tot enorme internationale opschudding. Dat gold ook voor zijn arrestatie, begin dit jaar, en zijn recente veroordeling tot 3,5 jaar strafkamp in een overduidelijk showproces.

Het huidige Kremlin-offensief tegen Navalny markeert een escalatie. In voorgaande jaren werd de activistische oppositieleider vaker veroordeeld, maar zat hij nooit lang vast. Hij werd eerder fysiek aangevallen, maar moordaanslagen - een reëel beroepsrisico voor Russische dissidenten - bleven uit. Staatsmedia haalden hem veelvuldig door het slijk, maar de regering zweeg hem verder het liefst dood.

Waarom besloten Poetin of de mensen om hem heen dat het tijd was om Navalny permanent uit de weg te ruimen? Had een kogel in een donkere steeg niet beter gewerkt dan gehannes met een onbetrouwbaar zenuwgif, of was het gebruik van het inmiddels wereldwijd beruchte novichok juist een doel op zich?

"Het lastige bij het Kremlin en de figuren eromheen is dat we er niet zoveel van weten. Het is een vrij gesloten systeem", zegt Nicolaas Kraft van Ermel, Ruslandhistoricus aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het land wordt bestuurd door een ondoorgrondelijke elite, die onderling vecht om rijkdom en macht, maar zich naar buiten toe als een blok opstelt. "Kremlin-watchen is een sport met weinig zekerheden."

'Er staat altijd wel weer een nieuwe oppositieleider op'

Dat de precieze beweegredenen van Poetin waarschijnlijk een raadsel blijven, maakt het lastig zijn bejegening van Navalny te duiden, zeggen deskundigen.

Tegelijkertijd is het de vraag in hoeverre dat uitmaakt voor het grotere plaatje. De invloed van de oppositieleider moet niet worden overschat, hoe verleidelijk het ook is om mee te gaan in het frame van een conflict tussen twee krachtige persoonlijkheden. Kraft van Ermel: "Als een oppositieleider verdwijnt, staat er eigenlijk altijd wel weer een nieuwe op."

Interessanter is wat de steun voor Navalny en de reacties op zijn acties door het Kremlin onthullen over de staat waarin Poetins 21-jarige bewind verkeert.

"Navalny werd populair met terechte video's over corruptie. Hij wordt te machtig en heeft te veel het tij mee", zegt Helga Salemon, Ruslandkenner en auteur van het boek Russische ravage. "Poetin is panisch, omdat hij een controlfreak is en alles in handen wil houden. Want hoeveel invloed heeft Navalny nou in Rusland? Het Kremlin treedt nu hard tegen hem op, in de hoop dat de oppositiebeweging weer uitpietert."

Hoe Poetin 'machoman' werd en al twintig jaar overleeft
280
Hoe Poetin 'machoman' werd en al twintig jaar overleeft

Poetins macht is niet wat die geweest is

De Russische president heeft de hefbomen van de landelijke politiek nog stevig in handen. Dat neemt echter niet weg dat het einde van zijn huidige regeringstermijn, in 2024, een scharniermoment wordt, een test van zijn greep. Salemon: "Iedereen kijkt toch: wat gaat er gebeuren?"

Poetin profileert zichzelf als de man die een einde maakte aan de chaos die ontstond na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en stabiliteit bracht. Het was dan ook het belangrijkste verkooppunt in de eenzijdige stroom propaganda waarmee Russen werden overspoeld in de aanloop naar de grondwetswijziging van vorig jaar, die hem verschillende mogelijkheden gaf de macht te behouden na het aflopen van zijn huidige termijn in 2024.

Ondanks die politieke dekking in de grondwet, is de macht van Poetin niet meer zo vanzelfsprekend als voorheen. Rusland werd zwaar getroffen door de coronacrisis, mede door bestuurlijk geharrewar, en de Russische economie heeft het zwaar te verduren. Zijn populariteit, die in het afgelopen decennium flink werd opgekrikt door zijn agressieve buitenlandbeleid, is tanende.

In sommige Russische regio's, zoals het Siberische Khabarovsk, vinden sinds vorig jaar massaprotesten plaats - tegen sociaal-economische ongelijkheid en voor democratisering. De oppositie, traditioneel verdeeld, heeft intussen een nieuwe strategie ontdekt: iedereen schaart zich achter één kandidaat, puur om ervoor te zorgen dat de keus van het Kremlin verliest.

Iedereen houdt Poetin nauwlettend in de gaten

Stabiliteit blijft het sleutelwoord, zegt Helga Salemon. "Naarmate 2024 dichterbij komt, wil Poetin dat het rustig wordt in het land. Hij weet wat er in Oekraïne is gebeurd en wil geen Euromaidan (de massaprotesten die in 2013 leidden tot de val van de pro-Russische president, red.)."

Niet alleen de oppositie houdt Poetin nauwlettend in de gaten voor tekenen van zwakte, maar ook de vertrouwelingen van de president. Hij kan op hen rekenen, zolang de status quo lucratief voor hen uitpakt. Komt dat in gevaar, dan wordt loyaliteit een vluchtig begrip.

"Mensen uit zijn kring kijken ook om zich heen", zegt Salemon. "Het belangrijkste voor Poetin is dat hij geen aangeschoten wild wordt."

En Navalny? Die speelt het hard tegen hard in zijn strijd met de president. Daarover lees je in het eerste deel van Navalny versus Poetin: Wordt hij de 'martelaar' die de 'dief' verslaat?