De oppositie tegen het bewind van de Russische president Vladimir Poetin lijkt momenteel te zijn teruggebracht tot een strijd tussen twee mannen: Poetin en de politiek activist Alexei Navalny. In twee delen kijkt NU.nl met deskundigen naar de beweegredenen van hen beiden. Deel 1: Wordt Navalny de 'martelaar' die de 'dief' Poetin verslaat?

"Navalny is al meer dan tien jaar bezig", zegt Helga Salemon, Ruslandkenner en auteur van het boek Russische ravage over het leven van gewone mensen in Poetins Rusland.

Hij begon als zakenman en werd actief in de lokale politiek in Moskou, maar dat laatste liep stuk op een rel rond een nationalistische mars. Daarna timmerde hij aan de weg als corruptiebestrijder. Salemon: "Hij kocht aandelen om inspraak bij bedrijven te krijgen en inzicht in hun financiën te vragen. Zo probeerde hij bedrijven transparanter te maken."

Onder Poetin, die sinds eind 1999 in het zadel zit, kwamen grote Russische concerns, zoals oliebedrijven en aardgasreus Gazprom, weer onder staatscontrole. Andere werden eigendom van oligarchen uit de kring rond de president. Rusland werd een kleptocratie: een staat geregeerd door een corrupte, zichzelf verrijkende elite. Het anticorruptiewerk van Navalny kreeg dan ook snel een politieke lading.

Hij was niet de enige belangrijke figuur binnen de oppositie tegen het bewind van Poetin, maar is wel een van de laatste overblijvers. Sommigen, zoals oud-vicepremier Boris Nemtsov, werden vermoord. Anderen vluchtten naar het buitenland en zagen hun invloed geleidelijk verdampen.

"Navalny is een van de jongeren en hij is in de loop der jaren heel succesvol geworden. Hij heeft een bepaald charisma en is niet zomaar een 'links' iemand", zegt Salemon. "Hij is een beetje populistisch en nationalistisch, maar heeft geen partij. Navalny noemt zichzelf een democraat, maar heeft geen democratische organisatie om zich heen. Hij is een eenling met een machtsstreven."

Aanhangers Navalny gooien sneeuwballen naar politie tijdens protest in Moskou
95
Aanhangers Navalny gooien sneeuwballen naar politie tijdens protest in Moskou

Poetins plaaggeest

De zakenman-activist weet als geen ander met zijn vinger op de zere plek van het Kremlin te leggen, zegt Ruslandhistoricus Nicolaas Kraft van Ermel van de Rijksuniversiteit Groningen. Zo ook op een van de grootste zere plekken: de sociaal-economische onvrede. "Zijn type onthullingen over corruptie, dat is iets waar veel Russen in hun hoofd mee rondlopen, vooral hoogopgeleiden, mensen met connecties in het buitenland en jongeren."

Zijn boodschap slaat dus aan bij een "heel beperkte laag in de vergrijzende Russische samenleving", zegt Kraft van Ermel: "Als je naar de lange termijn kijkt, dan denken mensen: ja goh, een corrupte elite. Ben je opgegroeid in de Sovjettijd, dan ken je niet anders." Poetin heeft een mate van stabiliteit gebracht, wat je verder ook van hem denkt. "Voor veel Russen is het leven nu nog altijd beter dan tijdens de jaren negentig."

Stevige repressie vanuit het Kremlin drukt de slagkracht van de oppositie ook. Recent pakten de autoriteiten duizenden mensen op rond demonstraties voor de vrijlating van Navalny. Kraft van Ermel: "Veel mensen zeggen tegen mij: 'Wat die Navalny doet is prima, maar als ik de straat opga, heb ik dan straks mijn baan nog?'"

Hoe dan ook, voor het Kremlin was Navalny lastig genoeg om een moordaanslag te rechtvaardigen. Hij werd in augustus vorig jaar vergiftigd met een militair zenuwgif, maar overleefde.

De operatie pakte averechts uit, zegt Salemon. "Iedereen zegt nu: 'Daar zit Poetin achter.' Het Kremlin denkt met Navalny af te rekenen, maar nu staat hij wereldwijd op de kaart. In de ogen van de buitenwereld is hij nu hét gezicht van de oppositie."

Agenten houden op 2 februari een betoger aan tijdens een demonstratie tegen de celstraf van Alexei Navalny in Moskou.

Agenten houden op 2 februari een betoger aan tijdens een demonstratie tegen de celstraf van Alexei Navalny in Moskou.
Agenten houden op 2 februari een betoger aan tijdens een demonstratie tegen de celstraf van Alexei Navalny in Moskou.
Foto: ANP

Navalny gaat krachtmeting met Poetin vol overtuiging aan

De oppositieleider speelt het zelf ook hard tegen hard. Navalny keerde na zijn herstel in Duitsland met veel bombarie terug naar Rusland, terwijl hij wist dat de cel hem daar wachtte. "Als ik mensen wil motiveren, kan ik dat niet vanuit Berlijn doen", vat Salemon zijn bedoelingen bondig samen.

Twee dagen na zijn arrestatie, begin januari, publiceerden medewerkers van Navalny een video over een exorbitant duur privépaleis aan de kust van de Zwarte Zee, dat eigendom van Poetin zou zijn. Inmiddels zijn de beelden meer dan honderd miljoen keer gestreamd.

Salemon: "Navalny heeft de inzet verhoogd door terug te gaan en betaalt een heel hoge prijs. Met een grote knal, want hij valt Poetin keer op keer persoonlijk aan. 'Die opa in z'n bunker doet dit, omdat ik niet ben doodgegaan', zei hij deze week in de rechtszaal. De vraag is een beetje: wat beoogt hij ermee?"

Kraft van Ermel heeft daar een theorie over. "Navalny zegt dat Poetin en de zijnen dieven en criminelen zijn en ook dat hij de persoon is die Rusland van die corrupte bende zal afhelpen. Criminelen spelen vuil spel, dat weet iedereen. Hij kon dus twee dingen doen: naar het buitenland vluchten of zelf slachtoffer worden van dat corrupte systeem, zodat hij een symbool wordt voor zijn medestanders."

En hoe zit het met Poetin? Die denkt vooral aan het einde van zijn regeringstermijn in 2024. Donderdag lees je daarover in het tweede en laatste deel van Vladimir en Alexei: 'Poetin wil geen aangeschoten wild worden'.

Abonneer je op de tag Alexei Navalny om een melding te krijgen bij publicatie.

Volg dit verhaal Ontvang meldingen bij belangrijke ontwikkelingen rondom Alexei Navalny