Libanon stond op het punt bijgeschreven te worden als failed state, toen een gigantische explosie dinsdagavond Beiroet trof. Het kleine land stapelt al decennia de ene crisis op de andere. Wordt dit de genadeklap?

Voor de vernietigende klap was Beiroet al de hoofdstad van een landje dat wordt doorkruist door littekenweefsel, waar bijna elk conflict in de regio zijn weerslag kent en sektarisch geweld nooit ver weg is.

Libanon wordt na decennia van politiek en economisch wanbeleid hard geraakt door de coronacrisis en klampt zich nog met een enkele, verkrampte vinger vast aan de rand van de economische afgrond. Het is goed mogelijk dat de ramp in Beiroet - waarschijnlijk veroorzaakt door grove ambtelijke incompetentie - een hak op die laatste vinger zet.

De intensivecareafdelingen van Libanese ziekenhuizen hadden al moeite de stroom van coronapatiënten op te vangen. Het aantal besmettingen is er met zo'n vijfduizend nog relatief klein, maar de maximumcapaciteit is al bereikt, waarschuwen artsen, en het virus verspreidt zich nog steeds. Het is de vraag in hoeverre de duizenden gewonden in Beiroet een ziekenhuisbed en toereikende medische zorg zullen vinden.

Naast het onbeschrijfelijke menselijk leed dat werd veroorzaakt door de explosie, is de vernietiging van de haven van de hoofdstad een enorme tik voor de Libanese economie. Aanvoer vanaf zee is cruciaal, want het land heeft maar twee landsgrenzen: met het zwaar gehavende, instabiele Syrië en met Israël, waarmee Libanon technisch gezien nog in oorlog is.

De strijd in buurland Syrië leidde tot een aantal aanslagen in Beiroet en andere Libanese regio's, maar veruit de meeste impact werd veroorzaakt door de vluchtelingenstroom. Het land van zo'n 4,5 miljoen mensen heeft naar schatting 1,5 miljoen Syrische vluchtelingen opgevangen.

Explosie Beiroet laat slachtoffers, krater en enorme ravage achter
226
Explosie Beiroet laat slachtoffers, krater en enorme ravage achter

De Libanese economie verkeert in vrije val

Bijna de helft van de Libanese bevolking leeft onder de armoedegrens en de werkloosheid bedraagt 35 procent. De infrastructuur verkruimelt steeds verder: stroomstoringen zijn een dagelijks fenomeen en er zijn gebreken aan veilig drinkwater, medische zorg en werkende internetverbindingen.

Libanon is in grote mate afhankelijk van import. Het land produceert weinig zelf en drijft vooral op de dienstensector. Onderzoeker Tobias Schneider van denktank Global Public Policy Institute in Berlijn wees er dinsdagavond op dat Libanon voor 90 procent van zijn graanconsumptie is aangewezen op invoer uit het buitenland. Zo'n 80 procent daarvan kwam aan bij de graansilo's in de haven van Beiroet. Die zijn weggevaagd.

De Libanese centrale bank leende lang van commerciële banken om andere schulden af te betalen en de koppeling van de koers van de Libanese pond aan die van de Amerikaanse dollar te behouden, een vorm van zogeheten ponzifraude. De Libanese elite verrijkte zichzelf, maar deed weinig aan de fundamentele economische problemen.

Crisis bereikte vorig jaar een kookpunt

De bodem klapte in oktober 2019 onder de Libanese economie uit, nadat de Libanese pond op de zwarte markt voor het eerst in twintig jaar aan waarde verloor ten opzichte van de dollar.

De regering stelde nieuwe belastingheffingen op tabak, benzine en telefoongesprekken via WhatsApp voor, wat leidde tot een uitbarsting van langgekoesterde frustraties bij veel Libanezen. Tienduizenden mensen in het hele land gingen de straat op en riepen op tot het vertrek van premier Saad Hariri en de afbraak van het langs sektarische lijnen verdeelde politieke establishment.

Hariri stapte op, maar dat leidde niet tot veel veranderingen.

De regering kondigde in maart aan dat het land zijn schulden niet langer kan betalen. De nationale schuld bedraagt ruim 77 miljard euro, bijna 170 procent van het Libanese bruto nationaal product. De waarde van de Libanese pond nam in de afgelopen maanden met 80 procent af en veel goederen werden bijna drie keer zo duur.

Er zit niet veel schot in onderhandelingen met het Internationaal Monetair Fonds over een economisch noodplan. Economen noemen Libanon het nieuwe Venezuela.

Grote vuurbal en schokgolf bij explosie in Beiroet
94
Grote vuurbal en schokgolf bij explosie in Beiroet

Libanon heeft een bloedige recente geschiedenis

Veel oudere Beiroeters vielen meteen na de ramp terug op gewoontes uit oorlogstijd, meldden journalisten die in de stad wonen (Beiroet is een geliefde standplaats voor Midden-Oosten-correspondenten).

Sommigen renden na de eerste knal instinctief naar de hal van hun woning, omdat ze wisten dat kamers kunnen veranderen in stormen van rondvliegende glas uit ingeblazen ramen, schreef verslaggever Ana van Es van de Volkskrant. Wildvreemden werden op straat verbonden uit goedgevulde EHBO-tassen en achterop brommertjes of in busjes naar ziekenhuizen gebracht.

Die routine komt niet uit het niets. Het land was tussen 1975 en 1990 verwikkeld in een complexe burgeroorlog met een wirwar van strijdende partijen, hoofdzakelijk verdeeld langs religieuze scheidslijnen. De oorlog eiste 120.000 levens en deed een miljoen Libanezen naar het buitenland vluchten.

Hezbollah is een politieke partij in Libanon

Na de burgeroorlog werden delen van Libanon bezet door Syrië en Israël. De laatste buitenlandse troepen werden in 2005 teruggetrokken. De extremistische sjiitische groepering Hezbollah, die wordt gesteund door Iran, werd prominent deel van het Libanese politieke landschap als verzetsbeweging tegen de Israëlische bezetting. Het kwam in 2006 tot een oorlog tussen Hezbollah en Israël, die een maand duurde.

Vorige week waren er weer schermutselingen tussen de extremistische groepering en Israël in een betwist gebied aan de Libanese zuidgrens.

Het zijn niet de enige politieke spanningen rond Hezbollah die momenteel spelen. Naar verwachting doet een speciaal tribunaal van de VN vrijdag uitspraak in de zaak rond de moord op de Libanese oud-premier en soennitische leider Rafik Hariri (vader van de onlangs opgestapte premier), die in 2005 omkwam bij een bomaanslag. De vier verdachten die - bij verstek - terechtstaan hebben banden met Hezbollah.